Το οικονομικό ενδιαφέρον των φύλλων

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΡΟΦΙΜΩΜ - ΡΟΦΗΜΑΤΩΝ - ΑΡΤΥΜΑΤΙΚΩΝ - ΚΛΩΣΤΙΚΩΝ ΙΝΩΝ - ΑΡΩΜΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ

Τα φύλλα πολλών φυτών χρησιμοποιούνται από τον άνθρωπο ως τροφή (μαρούλι, λάχανο, σέλινο, ραδίκια, κρεμμύδι, σπανάκι, ρόκα, πράσο, αμπέλι, σέσκουλο, κρεμμύδι κ.ά.) και για την παραγωγή ροφημάτων και αρτυματικών (φασκόμηλο, τσάι, δυόσμος, βασιλικός, δάφνη, μαϊντανός, ρίγανη, μαντζουράνα, άνηθος, μάραθο, δεντρολίβανο, μύρτιλλο) - εικ. 1, 2. Η Ελλάδα είναι εξαιρετικά πλούσια σε αυτοφυή αρωματικά φυτά.

Μαρούλι, Λακτούκη η ήμερος
(Lactuca sativa) -
Το πιο διαδεδομένο είδος σαλάτας
Λάχανο, Βρασσική η λαχανώδης,
ποικιλία: κεφαλωτή
(Brassica oleracea var. capitata) -
Η καλλιέργεια του λάχανου, γνωστή στους αρχαίους Έλληνες, διαδόθηκε στην Ευρώπη τον 9ο αιώνα.

Σέλινο, Άπιον το βαρύοσμον
(Apium graveolens) -
Είδος καλλιεργούμενο αλλά και αυτοφυές στην Ελλάδα, γνωστό από την αρχαιότητα.
Ραδίκι, Κιχώριον το ίντυβον
(Cichorium intybus) -
Κοινό είδος σε όλη την Ελλάδα που συναντάται σε πετρώδεις περιοχές.
Τα ραδίκια ήταν γνωστά από τα αρχαία χρόνια και χρησιμοποιούνταν από τους Έλληνες και τους Ρωμαίους ως λαχανικά και ως φαρμακευτικά φυτά. Είναι φυτά ανθεκτικά στις χαμηλές θερμοκρασίες και ευαίσθητα στις υψηλές.

Σπανάκι, Σπινάκια η λαχανώδης
(Spinacia oleracea) -
Η καλλιέργεια του σπανακιού εξαπλώθηκε μετά το 1920 περίπου, όταν έγινε γνωστή η θρεπτική αξία των φύλλων του (υψηλή περιεκτικότητα σε σίδηρο και βιταμίνες Α και C).
Ρόκα, Ερούκα η ήμερος
(Eruca sativa) -
Ανήκει στην οικογένεια Σταυροφόρα, Cruciferae, οικογένεια στην οποία ανήκουν το λάχανο, το κουνουπίδι, το ραπάνι, η βιολέτα, το σινάπι, το κάρδαμο και πολλά άλλα είδη.

Πράσο, Άλλιον το πράσον
(Allium porrum) -
Φυτικό είδος με φύλλα απλά, επιμήκη, γραμμοειδή, επίπεδα και σαρκώδη. Η καλλιέργεια του πράσου αναφέρεται από την εποχή της 1ης Δυναστείας της Αιγύπτου (3.200π.Χ.)
Αμπέλι, Άμπελος η οινοφόρος
(
Vitis vinifera) -
Τα φύλλα του αμπελιού, τα κληματόφυλλα, αξιοποιούνται στη μαγειρική.

Σέσκουλο, Μπέτα η κοινή,
ποικιλία: σικελική
(Beta vulgaris var. cicla) -
Καλλιεργείται αποκλειστικά για το φύλλωμά του.
Κρεμμύδι, Άλλιον το κρόμμυον
(Allium cepa) -
Η καλλιέργεια του κρεμμυδιού, εκτεταμένη στις εύκρατες χώρες και ιδιαίτερα στις παραμεσόγειες, είναι γνωστή στην Ελλάδα από την εποχή του Ομήρου.
Εικόνα 1: Τα φύλλα πολλών φυτών χρησιμοποιούνται από τον άνθρωπο ως τροφή.

Φασκομηλιά, Σάλβια η τρίλοβος
(Salvia triloba) -
Θάμνος με χνουδωτά φύλλα,
αυτοφυής για τη χώρα μας και με θεραπευτικές ιδιότητες. Η ονομασία του γένους Salvia προέρχεται από τη λατινική λέξη "salvo" που σημαίνει σώζω. Χρησιμοποιείται για την παρασκευή θερμαντικού ροφήματος και για την επούλωση τραυμάτων, σε άλλες φαρμακευτικές εφαρμογές και στην αρωματοποιία.
Τσάι, Καμέλια η σινική
(Camellia sinensis) -
Τα φύλλα του χρησιμοποιούνται στην παρασκευή ροφήματος αλλά και σε φαρμακευτικές εφαρμογές. Το τεϊόδεντρο είναι ιθαγενές φυτό της νοτιοανατολικής Ασίας. Οι Κινέζοι αξιοποιούσαν το έγχυμα των φύλλων του τσαγιού ήδη από το 2.700 περίπου π.Χ. και απέδιδαν σ' αυτό θεϊκή δύναμη επειδή προκαλούσε αϋπνία. Τον 16ο αιώνα οι Πορτογάλοι εισήγαγαν το τσάι στην Ευρώπη.

Δυόσμος, Μέντα η σταχυώδης
(Mentha spicata) -
Ποώδες και πολυετές αρωματικό φυτό. Τα φύλλα του, με το χαρακτηριστικό έντονο άρωμα, χρησιμοποιούνται στη μαγειρική, στην παρασκευή ροφήματος με τονωτικές ιδιότητες, σε άλλες φαρμακευτικές εφαρμογές και στην αρωματοποιία.
Βασιλικός, Ώκιμον το βασιλικόν
(Ocimum basilicum) -
Τα φύλλα και τα άνθη του βασιλικού χρησιμοποιούνται ως αφέψημα, στην παρασκευή αλκοολούχων ποτών και στην αρωματοποιία.

Δάφνη, Λάουρος η ευγενής
(Laurus nobilis) -
Τα φύλλα της δάφνης χρησιμοποιούνται ως άρτυμα στη μαγειρική, στην αρωματοποιία και στη σαπωνοποιία. Η δάφνη αναφέρεται από τον Όμηρο και θεωρούνταν ιερό δέντρο, αφιερωμένο στο θεό Απόλλωνα. Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι στεφάνωναν με κλαδιά δάφνης τους νικητές, τους φιλόσοφους, τους ποιητές κ.ά. και η χρήση της ως σύμβολο δύναμης και σοφίας διατηρείται ως σήμερα.
Mαϊντανός, Πετροσέλινον το ούλον
(
Petroselinum crispum) -
Ποώδες φυτό η φαρμακευτική αξία του οποίου ήταν γνωστή από την αρχαιότητα. Χρησιμοποιείται στη μαγειρική και για θεραπευτικούς σκοπούς.

Ρίγανη, Ορίγανον το κοινόν
(Origanum vulgare) -
Είδος που συναντάται σε χέρσους τόπους της ηπειρωτικής Ελλάδας, της Εύβοιας, της Κέρκυρας, της Νάξου και της Κεφαλονιάς. Στην Ελλάδα απαντούν 5 αυτοφυή είδη από τα 30 συνολικά που ανήκουν στο γένος Ορίγανον. Φυτό γνωστό από την αρχαιότητα, χρησιμοποιείται σαν άρτυμα, στη φαρμακευτική και στην αρωματοποιία. Τα φύλλα και τα άνθη είναι αρωματικά με γεύση ελαφρώς πικρή, που οφείλεται στο αιθέριο έλαιο που περιέχουν.
Μαντζουράνα
(Origanum majorana) -
Τα φύλλα της μαντζουράνας είναι μικρά, ωοειδή, μαλακά, χνουδωτά με έντονη και ευχάριστη οσμή. Χρησιμοποιούνται στη μαγειρική ως άρτυμα, ενώ το αιθέριο έλαιο που λαμβάνεται από την απόσταξή τους, αξιοποιείται σε φαρμακευτικές εφαρμογές ως αντισηπτικό και αντισπασμωδικό και στην αρωματοποιία.

Άνηθος, Άνηθον το βαρύοσμον
(Anethum graveolens
) -
Ο άνηθος ήταν γνωστός από την αρχαιότητα ως αρτυματικό και φαρμακευτικό φυτό. Στις μέρες μας χρησιμοποιείται και στην αρωματοποιία.
Μάραθο, Φοινίκουλον το κοινόν
(Foeniculum vulgare) -
Καλλιεργείται για τα φύλλα του που είναι αρτυματικά ενώ η ποικιλία αζορικόν (ποικ. azoricum), με φύλλα που σχηματίζουν λευκούς βολβούς, καλλιεργείται σε μερικές μεσογειακές χώρες ως λαχανικό (φοινόκιο).

Δεντρολίβανο, ροσμαρί,
Ροσμαρίνος ο φαρμακευτικός (Rosmarinus officinalis) -
Αυτοφυές φυτό σε κάποιες περιοχές της χώρας μας. Καλλιεργείται ως καλλωπιστικό, ενώ τα βελονοειδή και δερματώδη φύλλα του με την έντονη οσμή και την πικρή γεύση, χρησιμοποιούνται στη μαγειρική, στη φαρμακευτική και στην αρωματοποιία.
Μύρτιλλο, Βακκίνιο το μύρτιλο,
οικ. Ερεικίδες - Ericaceae
(Vaccinium myrtillus) -
Φυλλοβόλος θάμνος διαδεδομένος σε δάση κωνοφόρων, σε όξινα και τυρφώδη εδάφη και σε χέρσους τόπους. Έχει ρόδινα-πρασινωπά άνθη με σχήμα καμπανούλας και ωοειδή φύλλα ελαφρώς οδοντωτά με ζωηρό πράσινο χρώμα. Τα φύλλα του μύρτιλλου χρησιμοποιούνται για την παρασκευή αφεψήματος.
Εικόνα 2: Τα φύλλα πολλών φυτών χρησιμοποιούνται από τον άνθρωπο για την παραγωγή ροφημάτων και αρτυματικών.

Τα φύλλα ορισμένων φυτών αποτελούν πηγή κλωστικών ινών (αθάνατος - αγαύη) και άλλων αξιοποιούνται κατά την παραγωγή αρωματικών (λεβάντα), καλλυντικών και άλλων προϊόντων για την "ψυχαγωγία" των ανθρώπων (εικ. 3, 4, 5).


Εικόνα 3: Αγαύη η αμερικανική, αθάνατος (Agave americana). Ποώδες φυτό με μεγάλα, γκριζοπράσινα, σαρκώδη και ξιφοειδή φύλλα που μπορούν να φτάσουν σε μήκος τα δύο μέτρα και καταλήγουν σε ένα ισχυρό αγκάθι. Ο αθάνατος συναντάται στις ξηρές περιοχές του Μεξικού, έχει όμως προσαρμοστεί και στα ελληνικά εδάφη, όπου μπορεί να ζήσει για 20-100 περίπου χρόνια. Η αγαύη, προσαρμοσμένη για επιβίωση σε άνυδρα κλίματα, αποθηκεύει νερό στα φύλλα της, που καλύπτονται από μια κηρώδη ουσία για τη μείωση της απώλειας του νερού λόγω εξάτμισης. Οι ρίζες της βυθίζονται βαθιά μέσα στο έδαφος μεγιστοποιώντας με αυτόν τον τρόπο την απορρόφηση του νερού. Οι ίνες των φύλλων της μπορούν να αξιοποιηθούν για την κατασκευή σκοινιών και κλωστών.

Εικόνα 4: Λεβάντα, Λαβαντούλα η στενόφυλλος (Lavandula angustifolia). Αυτοφυές είδος στην Ελλάδα. Το αιθέριο έλαιο που περιέχουν τα φύλλα και τα άνθη της λεβάντας χρησιμοποιήθηκε στην αρωματοποιία και στη φαρμακευτική από την αρχαιότητα.


Εικόνα 5: Καπνός, Νικοτιανή ο Ταμπάκος (Nicotiana tabacum). Η καλλιέργεια του καπνού ξεκίνησε στη Ελλάδα στα τέλη του 16ου - αρχές του 17ου αιώνα. Παλαιότερα ο καπνός χρησιμοποιούνταν στη φαρμακευτική. Σήμερα όμως η χρήση του για θεραπευτικούς λόγους έχει ανασταλεί εξαιτίας των τοξικών ιδιοτήτων της νικοτίνης. Έχει διαπιστωθεί ότι ο καπνός ευθύνεται για καρδιαγγειακές παθήσεις και για καρκίνους ορισμένου τύπου.


Εικόνες:

- Lactuca sativa: www.gastrocorner.dk/.../ visdetail.asp?lekid=993

- Brassica oleracea var. capitata: www.obst-gemuese.at/ product/pages/kohl.htm
- Apium graveolens: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/ ~stueber/thome/band

- Cichorium intybus: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/ ~stueber/thome/band...
- Spinacia oleracea: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_041.jpg
- Eruca sativa: ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ, 1990, "ΤΟΜΟΣ 10 - ΘΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ- ΦΥΤΟΛΟΓΙΑ", σελ. 299
- Allium porrum: www.caabmercati.it
- Vitis vinifera: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_016.jpg
- Beta vulgaris var. cicla: www.vogelwuid.de/html/ stengelgemuese_db_3.html
- Allium cepa: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/. ../tafel_039.html
- Salvia triloba: www.folk.de/.../de/ pflanzen/salvia_triloba.htm
- Camellia sinensis: ridgwaydb.mobot.org/ mobot/rarebooks/page.asp?...
- Mentha spicata: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/ ~stueber/thome/band...
- Ocimum basilicum: www.heilpflanzen-welt.de/ phytotherapeutische-...
- Laurus nobilis: www.terra.es/.../guia_ bonsai/Arboles/Laurel.htm
- Petroselinum crispum: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_052.jpg
- Origanum vulgare: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/ ~stueber/thome/band...
- Οriganum majorana: www.gewuerzlexikon.de/ majoran_r.html
- Anethum graveolens: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_062.jpg
- Foeniculum vulgare: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_048.jpg
- Rosmarinus officinalis: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_066.jpg
- Vaccinium myrtillus: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_007.jpg
- Agave americana: Lazier Ch., 1995, "Η ΦΥΣΗ - ΑΣΥΝΗΘΙΣΤΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ", σελ. 87 & www.oakcorp.net/xfrog/ gallery/Agave_Americana.jpg
- Lavandula angustifolia: caliban.mpiz-koeln.mpg.de/.../ tafel_051.jpg
- Nicotiana tabacum: ridgwaydb.mobot.org/ mobot/rarebooks/page.asp?...