Η ∆ΙΑΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΜΟΣΧΑΣ

Σειρά: Βασικά κεί΅ενα για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Τεύχος 3

Αθήνα, 1999

Η σειρά "Βασικά κεί΅ενα για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση" περιλα΅βάνει τις

παρακάτω εκδόσεις:

Τεύχος 1: Η ΧΑΡΤΑ ΤΟΥ ΒΕΛΙΓΡΑ∆ΙΟΥ

Τεύχος 2: Η ∆ΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΗΣ ΤΙΦΛΙ∆ΑΣ

Τεύχος 3: Η ∆ΙΑΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΜΟΣΧΑΣ

Τεύχος 4: "ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 36 ΤΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΑΣ ∆ΙΑΤΑΞΗΣ 21" (AGENDA 21)

Υπεύθυνος εκδόσεων: Βασίλης Ψαλλιδάς

Τίτλος βιβλίου: Η ∆ΙΑΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΜΟΣΧΑΣ

Τίτλος πρωτότυπου: "INTERNATIONAL STRATEGY FOR ACTION IN THE FIELD OF

ENVIRONMENTAL EDUCATION AND TRAINING FOR THE 1990s."

ISBN: 960-86120-4-7

Αθήνα 1999

© Εκδόσεις Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε., Τηλ. - Fax.: (01) 92 23 342

Μετάφραση: Αγγελική Τρικαλίτη, Ρέα Παλαιοπούλου

Γλωσσική επι΅έλεια: ∆η΅ήτρης Καλαϊτζίδης

Ηλεκτρονική σελιδοποίηση: Λογισ΅ός Ε.Π.Ε.

Επι΅έλεια παραγωγής: Μυρίκη - Γραφικές Τέχνες, Ζ. Πηγής 36, Αθήνα, τηλ. 384 4265

Έκδοση:

Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

Πανελλήνια Ένωση Εκπαιδευτικών για την Προστασία του Περιβάλλοντος

για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και της Πολιτιστικής Κληρονο΅ιάς

Λ. Βουλιαγ΅ένης 1, Τ.Κ. 116 36, Αθήνα Τριπόδων 28, Πλάκα, Αθήνα

Ση΅είω΅α του Υπουργού ΠΕ.ΧΩ.∆.Ε. κ. Κ. Λαλιώτη

Η περιβαλλοντική κρίση, ΅ε περισσότερο ή λιγότερο έντονα χαρακτηριστικά στις διάφο-

ρες χώρες, αφορά όλους ΅ας.

Κανείς γι' αυτό δεν θα ήταν σκόπι΅ο να απουσιάσει από την τεράστια προσπάθεια, που

πρέπει να καταβληθεί, ώστε να δρο΅ολογηθεί αυτό που ονο΅άστηκε Βιώσι΅η Ανάπτυξη.

Η πολιτική και οι πολιτικοί, τα κοινωνικά κινή΅ατα και πάντως οπωσδήποτε το Οικολογι-

κό, οι λειτουργοί της Εκπαίδευσης, η νεολαία, οι παράγοντες της περιβαλλοντικά συ΅-

βατής Ανάπτυξης - όλοι έχουν ένα ιδιαίτερο ρόλο να παίξουν.

’λλωστε οι εξελίξεις είναι ραγδαίες και δεν περι΅ένουν...

Αποτελεσ΅ατικό εργαλείο για να κινηθού΅ε σωστά είναι λοιπόν, δίχως άλλο, η Οίκο -

Περιβαλλοντική Αγωγή.

Η σειρά "Βασικά κεί΅ενα για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση" ελπίζεται να ενισχύσει

παρό΅οιες ε΅πνεύσεις, που ουσιαστικούς στόχους έχουν αφ' ενός τη διάδοση συναφούς

πληροφορίας, αφ' ετέρου τη διάχυση ενός προβλη΅ατισ΅ού απόλυτα αναγκαίου για την

προσέγγιση και επεξεργασία ΅ιας σύνθετης πραγ΅ατικότητας.

Το Υπουργείο Περιβάλλοντος, Χωροταξίαςκαι ∆η΅οσίων Έργων, σαφώς πιο πολύ τα

τελευταία χρόνια, όλες σχεδόν τις ανάλογες πρωτοβουλίες, σαν τη συγκεκρι΅ένη, τις

δέχτηκε δίχως την ελάχιστη δυσπιστία. ’λλωστε και το ΥΠΕΧΩ∆Ε υλοποιεί αντίστοιχα

προγρά΅΅ατα, συχνά σε συνεργασία και ΅ε άλλους αρ΅όδιους φορείς.

Τέτοιες πρωτοβουλίες αποτελούν πολύτι΅α λιθαράκια σ' ένα εντυπωσιακό ψηφιδωτό

γιγαντιαίων διαστάσεων. Πρόκειται ακριβώς για το εναλλακτικό έργο, που ουσιαστικά

συντίθεται από το σύνολο των περιβαλλοντικά ευαισθητοποιη΅ένων πολιτών ολόκληρου

του πλανήτη Γη.

Ο Υπουργός ΠΕ.ΧΩ.∆.Ε.

Ση΅είω΅α του Υπεύθυνου της Έκδοσης

Στις πρώτες κιόλας συζητήσεις ΅ας ΅ε φίλους και συνεργάτες τόσο της Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε. όσο

και της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ για την Προστασία του Περιβάλλοντος και της Πολιτιστι-

κής Κληρονο΅ιάς διαπιστώθηκε η ση΅αντική έλλειψη βασικών κει΅ένων σχετικών ΅ε την

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στα Ελληνικά, ιδιαίτερα εν όψει της διοργάνωσης της

Παγκόσ΅ιας ∆ιάσκεψης της UNESCO: "Περιβάλλον και Κοινωνία: Εκπαίδευση και Ευαι-

σθητοποίηση των Πολιτών για την Αειφορία", Θεσσαλονίκη 1997.

Τα κυριότερα από αυτά εκδόθηκαν από την UNESCO και το UNEP αλλά και άλλους

διεθνείς οργανισ΅ούς. Έτσι αποφασίστηκε να εκδώσου΅ε από κοινού ΅ε την

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΅ια σειρά υπό τον τίτλο "Βασικά κεί΅ενα για την Περιβαλλοντική

Εκπαίδευση".

Εύκολα αποφασίστηκαν το πρώτο και το δεύτερο βιβλίο της σειράς "Η Χάρτα του Βελι-

γραδίου του 1975" και η "∆ιακήρυξη της Τιφλίδας του 1977". Το τρίτο είναι η "Παγκόσ΅ια

∆ιάσκεψη της Μόσχας", δέκα χρόνια ΅ετά την Τιφλίδα το 1987 και το τέταρτο "Το Κεφάλαιο

36 της Η΅ερήσιας ∆ιάταξης 21, (Agenda 21)" από την ∆ιάσκεψη του RIO, του 1992.

Ο σχεδιασ΅ός υπήρχε από καιρό, δεν υπήρχαν ό΅ως οι απαραίτητοι πόροι. Η έκδοση

σή΅ερα πραγ΅ατοποιείται ΅ε την ενίσχυση του ΥΠΕΧΩ∆Ε και της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ.

Η ολοκλήρωση αυτής της εκδοτικής δραστηριότητας σε συνδυασ΅ό ΅ε την έκδοση της

∆ιακήρυξης της Θεσσαλονίκης και των άλλων κει΅ένων που απασχόλησαν τη ∆ιεθνή

∆ιάσκεψη της Θεσσαλονίκης ελπίζου΅ε να στηρίξουν το έργο των εκπαιδευτικών και

ερευνητών.

Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλονται στον Υπουργό Περιβάλλοντος Χωροταξίας και ∆η΅ο-

σίων Έργων κ. Κ. Λαλιώτη για το προσωπικό του ενδιαφέρον για την έκδοση.

Ευχαριστίες οφείλονται ακό΅η στον κ. ∆η΅ήτρη Τσίρο ένθερ΅ο υποστηρικτήτης

Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης στη χώρα ΅ας και στον πρόεδρο της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ κ. Μιχάλη Σκούλλο.

Ακό΅η ευχαριστώ ιδιαίτερα όλους όσους συνέβαλαν στην πραγ΅ατοποίηση της έκδοσης

της σειράς "Βασικά κεί΅ενα για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση" και ειδικότερα τον

συνάδελφο και φίλο Θοδωρή Παπαπαύλου .

Ο Υπεύθυνος της Έκδοσης

Ση΅είω΅α του Προέδρου της Ελληνικής Εταιρείας

Η Ελληνική Εταιρεία για την Προστασία του Περιβάλλοντος και της Πολιτιστικής Κληρο-

νο΅ιάς από την ίδρυση της, το 1972, κατανόησε την ση΅ασία της Περιβαλλοντικής Εκ-

παίδευσης ως του πλέον θε΅ελιακού εργαλείου δια΅όρφωσης περιβαλλοντικής συνεί-

δησης των πολιτών και επο΅ένως, ως ιδιαίτερα αποτελεσ΅ατικού οργάνου προστασίας

του περιβάλλοντος, φυσικού και ανθρωπογενούς.

Όπως είναι γνωστό, πάρα πολλές προσπάθειες και πρωτοβουλίες έχουν ση΅ατοδοτή-

σει διεθνώς αλλά και στη χώρα ΅ας την εξέλιξη της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης τόσο

ως ιδιαίτερου κλάδου όσο και ως συστατικού άλλων προσεγγίσεων. Από ένα ση΅είο και

΅ετά η εκπαίδευση για την προστασία του περιβάλλοντος συνδέεται, α΅έσως και ε΅΅έ-

σως, ΅ε την προσπάθεια επίτευξης "ισόρροπης", "περιβαλλοντικά αποδεκτής", "δίκαιης"

και "διαρκούς" ανάπτυξης. Παράλληλα η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση συνδέθηκε ΅ε την

επίτευξη των συγγενικών στόχων της σταθεροποίησης του ανθρώπινου πληθυσ΅ού, της

παγίωσης της ειρήνης, της ενδυνά΅ωσης του ρόλου των γυναικών και της καταπολέ΅η-

σης της πενίας και πείνας ΅έχρι το 1992, που επίση΅α καθιερώθηκε ο παράλληλος

στόχος της επίτευξης της αειφόρου-βιώσι΅ης ανάπτυξης.

Οι σχετικοί ΅ε το θέ΅α εκπαιδευτικοί, ερευνητές και άλλοι ενδιαφερό΅ενοι φαίνεται να

γνωρίζουν, σε χοντρικές γρα΅΅ές, την σχετική πορεία εξέλιξης της Περιβαλλοντικής

Εκπαίδευσης, παρά ταύτα από τις διάφορες δη΅οσιεύσεις και δη΅όσιες συζητήσεις προ-

κύπτει συχνά το συ΅πέρασ΅α ότι λείπει η ευρεία γνώση ΅ερικών από τα θε΅ελιακά

εκείνα κεί΅ενα κατευθύνσεων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης κοινής αποδοχής που

προήλθαν από ΅εγάλες ∆ιεθνείς ∆ιασκέψεις του ΟΗΕ και ιδιαίτερα της UNESCO και

UNEP. Τα κεί΅ενα αυτά είναι καλό να τα συ΅βουλευό΅αστε όλοι όχι ως "βίβλους αλή-

θειας" αλλά ως ση΅εία αναφοράς και αφετηρίες αναζήτησης τόσο για τον προγρα΅΅ατι-

σ΅ό νέων εκπαιδευτικών προγρα΅΅άτων όσο και για την ανάπτυξη της σχετικής έρευνας.

Στη σειρά αυτή των Βασικών Κει΅ένων για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στα Ελληνικά

που εκδίδεται σε συνεργασία της Ελληνικής Εταιρείας και ιδιαίτερα του Ειδικού Συ΅βου-

λίου της για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, ΅ε την ΠΕΕΚΠΕ έχει ήδη κυκλοφορήσει

παλαιότερα "η Χάρτα του Βελιγραδίου" (1975) και τώρα κυκλοφορούν τρία ακό΅η κεί΅ε-

να: "Η ∆ιακήρυξη της Τυφλίδας" (1977), "Η ∆ιάσκεψη της Μόσχας" (1987) και το "Κε-

φάλαιο 36 της Η΅ερήσιας ∆ιάταξης 21/Agenda 21" (1992).

Ελπίζου΅ε οι εκδόσεις αυτές να αποτελέσουν χρήσι΅α βοηθή΅ατα όλων όσων ασχολού-

νται ΅ε τα θέ΅ατα της "τυπικής" και "άτυπης" εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης των

πολιτών στα θέ΅ατα Περιβάλλοντος και Αειφορίας.

Καθ. ΜΙΧΑΛΗΣ ΣΚΟΥΛΛΟΣ

ΠΡΟΕ∆ΡΟΣ της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

Πρόλογος

∆έκα χρόνια ΅ετά την ιστορική ∆ιακυβερνητική ∆ιάσκεψη για την Περιβαλλοντική Εκπαί-

δευση που οργανώθηκε από την UNESCO-UNEP στην Τιφλίδα της πρώην Ε.Σ.Σ.∆. (14

έως 16 Οκτωβρίου 1977), η οποία αποτελεί ακό΅η και σή΅ερα αξεπέραστο ορόση΅ο για

την εξέλιξη της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης σε παγκόσ΅ια κλί΅ακα, οργανώθηκε πάλι

από την UNESCO-UNEP, αυτή τη φορά στη Μόσχα (17 έως 21 Αυγούστου 1987) ∆ιεθνές

Συνέδριο ΅ε θέ΅α "∆ιεθνής Στρατηγική για ∆ράση στον το΅έα της Περιβαλλοντικής

Εκπαίδευσης και Κατάρτισης".

Το ση΅αντικό αυτό κεί΅ενο που συντάχθηκε από την UNESCO-UNEP, περιγράφει ΅ε

αξιόπιστο τρόπο τα συ΅περάσ΅ατα εθνικών και διεθνών συναντήσεων που πραγ΅ατο-

ποιήθηκαν στη διάρκεια των δέκα χρόνων, όπως επίσης mi εκείνα διαφόρων συ΅βου-

λίων και Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων.

Στο ίδιο ση΅αντικό κεί΅ενο περιγράφεται η προτεινό΅ενη στρατηγική για τη δεκαετία

του 1990, ενώ σε ένα ση΅αντικό κεφάλαιο (3ο) παρουσιάζεται η διεθνής δράση που

προτείνεται να αναληφθεί, ΅ε συγκεκερι΅ένες ενέργειες, οι οποίες αφορούν όλα τα

΅έρη του διεθνούς συστή΅ατος, όσα ε΅πλέκονται ΅ε κάποιο τρόπο στην Περιβαλλοντική

Εκπαίδευση.

Η Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε. εκδίδοντας το ση΅αντικό αυτό έγγραφο, συ΅βάλλει ουσιαστικά στην κάλυ-

ψη ενός ση΅αντικού κενού που υπήρχε στην ελληνική βιβλιογραφία της Περιβαλλοντι-

κής Εκπαίδευσης, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα στους ΅ελετητές και τους εκπαιδευτι-

κούς να αποτι΅ήσουν τις προόδους αλλά και τις καθυστερήσεις που χαρακτηρίζουν την

πορεία του θεσ΅ού από το 1975 και ΅ετά.

Ολοκληρώνεται ΅ε τον τρόπο αυτό η έκδοση των ση΅αντικών κει΅ένων της Περιβαλλο-

ντικής Εκπαίδευσης, αφού ο έλληνας εκπαιδευτικός έχει πλέον στη διάθεση του τα

κεί΅ενα του Βελιγραδίου, της Τιφλίδας, της Μόσχας, του Κεφαλαίου 36 της Ατζέντα 21

(του Ρίο) και βέβαια αυτό της ∆ιεθνούς ∆ιάσκεψης της θεσσαλονίκης.

Η εκδοτική αυτή πρωτοβουλία που ξεκίνησε από τον Βασίλη Ψαλλιδά ήδη από το 1997,

καθυστέρησε κάπως, ωστόσο ΅ε την κινητοποίηση των δυνά΅εων της η Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε.

ενόψει του 1 ου Πανελλήνιου Συνεδρίου της, κατόρθωσε να ολοκληρώσει τις απαιτού΅ε-

νες διαδικασίες και να φτάσει στο αποτέλεσ΅α που είναι τρία τεύχη-βιβλία ΅ε τα αντί-

στοιχα κεί΅ενα της Τιφλίδας, της Μόσχας και του Κεφαλαίου 36, της Ατζέντα 21 (του Ρίο).

Ευχό΅αστε και ελπίζου΅ε, οι εκδοτικές αυτές προσπάθειες της Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε. να συ΅βάλ-

λουν ουσιαστικά στην αποσαφήνιση κάποιων "σκοτεινών" ση΅είων και "κενών" της Πε-

ριβαλλοντικής Εκπαίδευσης όπως αυτή αναλυτικά αποτυπώνεται στα κεί΅ενα αυτά.

Αθήνα, Ιούλιος 1999

∆ΙΕΘΝΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ

ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ ΚΑΙ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΣΤΗ ∆ΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ '90

Περιεχό΅ενα

Εισαγωγή

Μέρος Πρώτο: ∆ιεθνής δράση στον το΅έα της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κα-

τάρτισης ΅ετά από τη ∆ιάσκεψη της Τιφλίδας.

Μέρος ∆εύτερο: ∆ιεθνής στρατηγική για την περιβαλλοντική εκπαίδευση και κατάρτιση

για τη δεκαετία του '90.

Ι. Τα Περιβαλλοντικά προβλή΅ατα και οι στόχοι ΅ιας διεθνούς στρατηγικής στον το΅έα

της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

II. Αρχές και βασικά χαρακτηριστικά της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

III. Κατευθυντήριες γρα΅΅ές και αντικει΅ενικοί σκοποί και ενέργειες για ΅ια διεθνή στρα-

τηγική για τη δεκαετία του '90.

Α. Πρόσβαση σε πηγές πληροφόρησης

Β. Έρευνα και πειρα΅ατισ΅ός

Γ. Εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα και διδακτικό υλικό.

∆. Επι΅όρφωση προσωπικού

Ε. Τεχνική και επαγγελ΅ατική εκπαίδευση

ΣΤ. Εκπαίδευση και πληροφόρηση του κοινού

Ζ. Γενική πανεπιστη΅ιακή εκπαίδευση

Θ. Εκπαίδευση ειδικών

Ι. ∆ιεθνής και περιφερειακή συνεργασία.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Αυτό το έγγραφο ετοι΅άστηκε από τη Γρα΅΅ατεία της Unesco σε συνεργασία ΅ε τη

Γρα΅΅ατεία του Περιβαλλοντικού Προγρά΅΅ατος των Ηνω΅ένων Εθνών (UNEP). Σε αυτό

το τελικό έντυπο βρίσκεται το αποτέλεσ΅α συζήτησης, προσθηκών, τροποποιήσεων και

έγκρισης ενός εγγράφου εργασίας που υποβλήθηκε γι'αυτό το σκοπό στο ∆ιεθνές Συ-

νέδριο UNESCO-UNEP ΅ε θέ΅α την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, το οποίο

έλαβε χώρα στη Μόσχα από 17 έως 21 Αυγούστου 1987, ΅ε τη συ΅΅ετοχή 300 και

πλέον ειδικών από 100 χώρες και παρατηρητές από την IUCN και άλλους διεθνείς ορ-

γανισ΅ούς.

Το έντυπο αυτό χωρίζεται σε δυο ΅έρη. Το ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ προσπαθεί να τονίσει συγκε-

κρι΅ένες ανάγκες και προτεραιότητες στην ανάπτυξη της περιβαλλοντικής εκπαίδευ-

σης και κατάρτισης, όπως αυτές προκύπτουν από τις ενέργειες που έγιναν σε αυτόν το

το΅έα, στο διάστη΅α ΅ετά από τη ∆ιακυβερνητική ∆ιάσκεψη της Τιφλίδος (Tbilisi, USSR,

1987) και να περιγράψει τους κύριους προσανατολισ΅ούς των ενεργειών της Unesco

και του UNEP από τότε.

Οι πληροφορίες που χρησι΅οποιούνται στο Πρώτο Μέρος του εγγράφου, όπως και οι

συγκεκρι΅ένες ιδέες και προτάσεις που περιέχει, βασίζονται σε διεθνείς ΅ελέτες, επι-

σκοπήσεις, πιλοτικά προγρά΅΅ατα και έρευνες που έχουν πραγ΅ατοποιηθεί, καθώς και

στα συ΅περάσ΅ατα εθνικών, περιφερειακών αλλά και διεθνών συναντήσεων που έχουν

λάβει χώρα από το 1975 στο πλαίσιο του ∆ιεθνούς Περιβαλλοντικού Προγρά΅΅ατος

(ΙΕΕΡ). Πληροφορίες προέρχονται επίσηςαπό κυβερνητικές και ΅η κυβερνητικές οργα-

νώσεις και διάφορα συ΅βούλια κρατών ΅ελών που πραγ΅ατοποιήθηκαν από την Unesco

και το UNEP σε σχέση ΅ε τις δραστηριότητες προγρα΅΅ατισ΅ού τους.

Στο ∆ΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ σκιαγραφείται ΅ια διεθνής στρατηγική δράσης στον το΅έα της

περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης για την δεκαετία του '90. Περιλα΅βάνει

τρία κεφάλαια.

Στο 1° δίνεται περίληψη των κύριων ση΅ερινών περιβαλλοντικών προβλη΅άτων και σκια-

γραφούνται οι στόχοι ΅ιας διεθνούς στρατηγικής δράσης για την αντι΅ετώπιση τους.

Στο 2° κεφάλαιο παρουσιάζονται οι βασικές αρχές και τα χαρακτηριστικά της περιβαλλο-

ντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης τα οποία ελήφθησαν υπόψη για το σχεδιασ΅ό της

στρατηγικής.

Στο 3° κεφάλαιο, το οποίο αποτελεί το κύριο ΅έρος αυτού του εγγράφου, παρουσιάζεται

η συγκεκρι΅ένη διεθνής δράση που έχει λάβει χώρα στον το΅έα αυτό.

Αυτό το τελευταίο κεφάλαιο δο΅είται σε εννέα περίπου τ΅ή΅ατα, καθένα από τα οποία

αντιστοιχεί σε ΅ια ση΅αντική πλευρά της περιβαλλοντικήςεκπαίδευσης ή σε ειδικές

κατηγορίες ή τύπους εκπαίδευσης και κατάρτισης που λα΅βάνονται υπόψη σε αυτό το

πλαίσιο, όπως:

Πρόσβαση σε πληροφορίες, έρευνα και πειρα΅ατισ΅ός, προγρά΅΅ατα σπουδών και δι-

δακτικό υλικό, κατάρτιση προσωπικού, τεχνική και επαγγελ΅ατική εκπαίδευση, ενη΅έ-

ρωση του κοινού, γενική πανεπιστη΅ιακή εκπαίδευση, κατάρτιση ειδικών και διεθνής και

περιφερειακή συνεργασία. Κάθε τ΅ή΅α αρχικά υπενθυ΅ίζει τις κατευθυντήριες γρα΅΅ές

της στρατηγικής, όπως αυτές προκύπτουν από τις προτάσεις της ∆ιάσκεψης της Τυφλί-

δας και τις αλλαγές που έχουν λάβει χώρα στον υπό εξέταση το΅έα τα τελευταία δέκα

χρόνια. Κατόπιν τονίζει τους αντικει΅ενικούς σκοπούς που έχουν ως στόχο την εκπλή-

ρωση των αναγκών για την ανάπτυξη της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και πρακτικής

στα επό΅ενα χρόνια. Τέλος, προτείνεται ΅ια σειρά από συγκεκρι΅ένες ενέργειες που

΅πορεί να βοηθήσουν στην εκπλήρωση αυτών των σκοπών.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

∆ΙΕΘΝΗΣ ∆ΡΑΣΗ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙ-

ΚΗΣ ΑΠΟ ΤΗ ∆ΙΑΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΤΥΦΛΙ∆ΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑ

«Συστήνεται, ο Γενικός Γρα΅΅ατέας, οι οργανισ΅οί του συστή΅ατος των Ηνω΅ένων Εθνών

και ειδικότερα ο Εκπαιδευτικός, ο Οργανισ΅ός των Ηνω΅ένων Εθνών για την Εκπαίδευ-

ση, την Επιστή΅η και τον Πολιτισ΅ό (UNESCO), ΅ετά από διαβουλεύσεις και συ΅φωνία,

να κάνουν τα αναγκαία βή΅ατα για την ίδρυση ενός διεθνούς διεπιστη΅ονικού προ-

γρά΅΅ατος για την περιβαλλοντική εκπαίδευση, εντός και εκτός σχολείου, που να πε-

ριλα΅βάνει όλα τα επίπεδα εκπαίδευσης και να απευθύνεται στο γενικό κοινό, ειδικό-

τερα στον απλό πολίτη που ζει σε αγροτικές και αστικές περιοχές, είτε νέος/α είναι

είτε ενήλικας, ΅ε σκοπό να τον εκπαιδεύσει, έτσι ώστε να κάνει τα πρώτα βή΅ατα και

χρησι΅οποιώντας τα δικά του ΅έσα να ΅πορεί να διαχειρίζεται και να ελέγχει το περι-

βάλλον του»,

(∆ιάσκεψη Ηνω΅ένων Εθνών για το Ανθρώπινο Περιβάλλον: Στοκχόλ΅η 1972)

1. Το 1975, η UNESCO και το Πρόγρα΅΅α των Ηνω΅ένων Εθνών για το περιβάλλον (UNEP),

ακολουθώντας την παραπάνω σύσταση της ∆ιάσκεψης των Ηνω΅ένων Εθνών για το

Ανθρώπινο Περιβάλλον (Σκοκχόλ΅η 1972), δη΅ιούργησαν το ∆ιεθνές Πρόγρα΅΅α Περι-

βαλλοντικής Εκπαίδευσης (ΙΕΕΡ). Το 1977 η ∆ιακυβερνητική ∆ιάσκεψη για την Περιβαλ-

λοντική Εκπαίδευση (Tbilisi, USSR), κατανοώντας την έντονη ανάγκη για διεθνή συνερ-

γασία σ' αυτόν το το΅έα, κάλεσε την UNESCO και το UNEP να συνεχίσουν τις προσπά-

θειες για περαιτέρω ανάπτυξη της εκπαίδευσης στην διεθνή κοινότητα.

2. Η περιβαλλοντική εκπαίδευση συ΅περιλα΅βάνεται στους στόχους του ΅εσοπρόθε-

σ΅ου σχεδίου της UNESCO για τα έτη 1977-1982, το οποίο έγινε αποδεκτό από τη

Γενική Συνέλευση της UNESCO στην 19η συνεδρίαση της (Ναϊρό΅πι 1976).

Σύ΅φωνα ΅ε τις προτάσεις της ∆ιάσκεψης της Τιφλίδας, οι ενέργειες για την περιβαλ-

λοντική εκπαίδευση συ΅περιλα΅βάνονταν στα προγρά΅΅ατα και τους προϋπολογισ΅ούς

που εγκρίθηκαν από τη Γενική Συνέλευση της UNESCO στην 20η (Παρίσι 1978), 21η

(Βελιγράδι 1980), 22η (Παρίσι 1983) και 23η (Σόφια 1985) συνεδριάσεις της. Αυτή τη

στιγ΅ή, ΅έσα στο πλαίσιο των περιβαλλοντικών δραστηριοτήτων του οργανισ΅ού οι οποίες

περιλα΅βάνονται στο Μεγάλο Πρόγρα΅΅α Χ ("Το ανθρώπινο περιβάλλον και οι χερσαίοι

και θαλάσσιοι πόροι"), η περιβαλλοντική εκπαίδευση αποτελεί ένα αναπόσπαστο κο΅-

΅άτι του σχεδίου της UNESCO για τα έτη 1984-1989.

Κατά τον ίδιο τρόπο, από το 1977 όλοι οι προϋπολογισ΅οί του UNEP έχουν συ΅περιλά-

βει την περιβαλλοντική εκπαίδευση και κατάρτιση σαν έναν από τους κύριους συντελε-

στές των δραστηριοτήτων που υποστηρίζονται από τα προγρά΅΅ατα τους.

3. Η διακήρυξη και οι προτάσεις της ∆ιάσκεψης της Τιφλίδας έκαναν δυνατό τον προσ-

διορισ΅ό της φύσης, των αντικει΅ενικών σκοπών και των παιδαγωγικών αρχών της περι-

βαλλοντικής εκπαίδευσης, καθώς και την καθιέρωση γενικών κατευθυντήριων γρα΅΅ών

δράσης, τόσο σε κρατικά όσο και σε διεθνή επίπεδα. Από το συνέδριο της Τιφλίδας και

΅ετά, το περιβάλλον αντι΅ετωπίστηκε ως ένα σύνολο το οποίο περιλα΅βάνει ταυτόχρο-

να φυσικές πλευρές, καθώς και πλευρές οι οποίες είναι αποτέλεσ΅α των ανθρώπινων

ενεργειών.

Η περιβαλλοντική εκπαίδευση θεωρείται η πρακτική εφαρ΅ογή ΅ιας εκπαίδευσης η οποία

έχει ως στόχο τη λύση των περιβαλλοντικών προβλη΅άτων ΅έσω ΅ιας διεπιστη΅ονικής

προσέγγισης, καθώς και της υπεύθυνης συ΅΅ετοχής του κάθε ατό΅ου, αλλά και της

κοινότητας στο σύνολο της.

4. Η ∆ιάσκεψης της Τιφλίδας θεώρησε ότι η Περιβαλλοντική Εκπαίδευση θα πρέπει να

γίνει ένα αναπόσπαστο κο΅΅άτι της όλης εκπαιδευτικής διαδικασίας απευθυνό΅ενη σε

όλες τις κατηγορίες του πληθυσ΅ού:

(i) στο γενικό κοινό και τους ΅η ειδικούς,

(ii) στις κατηγορίες του πληθυσ΅ού που επιτελούν κοινωνικό έργο και η δράση τους

έχει ση΅αντική επίδραση στο περιβάλλον,

(iii) στους επιστή΅ονες και στους τεχνικούς των οποίων ο το΅έας ειδίκευσης, είτε

είναι στις φυσικές είτε στις κοινωνικές επιστή΅ες, αφορά το περιβάλλον και οι

οποίοι χρειάζεται να λάβουν ειδική εκπαίδευση πάνω στο θέ΅α.

6. 5. Όσον αφορά την πρώτη κατηγορία πληθυσ΅ού, τα αποτελέσ΅ατα των ενεργειών που

έγιναν από την UNESCO και το UNEP πάνω στο ∆ιεθνές Πρόγρα΅΅α Περιβαλλοντικής

Εκπαίδευσης (ΙΕΕΡ) ΅πορούν να εκτι΅ηθούν σε τρείς αλληλοσυ΅πληρού΅ενες περιο-

χές. Οι ενέργειες αυτές συνέβαλαν στην ευρεία συνειδητοποίηση της ανάγκης για πε-

ριβαλλοντική εκπαίδευση. Τα πρώτα βή΅ατα για την προώθηση αυτής της συνειδητο-

ποίησης έγιναν στις αρχές του ΙΕΕΡ, το 1975. Επίσης, οι ενέργειες βοήθησαν στον

σχη΅ατισ΅ό ιδεών και την επεξεργασία ΅εθοδολογικών προσεγγίσεων σε αυτό το πε-

δίο, πράγ΅α το οποίο ήταν το κύριο έργο κατά την περίοδο 1978-1980. Τέλος, διευκό-

λυναν την ενσω΅άτωση ΅ιας περιβαλλοντικής διάστασης στις εκπαιδευτικές διαδικα-

σίες των Κρατών Μελών. Αυτές είναι και οι κύριες λειτουργίες του προγρά΅΅ατος αυτού.

Ανά΅εσα στις δραστηριότητες του ΙΕΕΡ οι οποίες συνέβαλαν κατά πολύ στη διεθνή

συνειδητοποίηση της ανάγκης για περιβαλλοντική εκπαίδευση, θα πρέπει να γίνει ειδι-

κή αναφορά σε ΅ια σειρά από διεθνείς και τοπικές συναντήσεις ΅ε αποκορύφω΅α τους

τη ∆ιακυβερνητική ∆ιάσκεψη στην Τιφλίδα.

7. Μια πολιτική συνεχούς παροχής πληροφοριών έχει επίσης συ΅βάλει πολύ στην ανά-

πτυξη της διεθνούς συνειδητοποίησης όσον αφορά την περιβαλλοντική εκπαίδευση. Το

δελτίο του ΙΕΕΡ ΅ε την ονο΅ασία Connect, το οποίο εκδίδεται σε πέντε γλώσσες (αραβι-

κά, αγγλικά, γαλλικά, ρώσικα, ισπανικά) έχει 13.000 συνδρο΅ητές (΅ε΅ονω΅ένα άτο΅α ή

ιδρύ΅ατα) στις πέντε περιοχές του κόσ΅ου οι οποίες συ΅΅ετέχουν ενεργά στη προώθη-

ση και ανάπτυξη της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης. Αναφορά πρέπει να

γίνει και στο περιοδικό της UNESCO "Nature and Resources", το οποίο δη΅οσιεύει επι-

στη΅ονικά άρθρα και πληροφορίες που αφορούν τη σωστή διαχείριση του περιβάλλο-

ντος και την ορθολογική χρήση και διατήρηση των φυσικών πόρων. Το περιοδικό εκδίδε-

ται κάθε τρεις ΅ήνες σε πέντες γλώσσες (αγγλικά, κινέζικα, γαλλικά,ρώσικα, ισπανικά)

΅ε κυκλοφορία 23.500 εντύπων. Έχει στόχο την ενη΅έρωση των ειδικών αλλά και του

κοινού πάνω σε περιβαλλοντικά προβλή΅ατα και ειδικότερα πάνω στις δραστηριότητες

της UNESCO στα πλαίσια των προγρα΅΅άτων «’νθρωπος και Βιόσφαιρα» (ΜΑΒ), του

∆ιεθνούς Υδρολογικού Προγρά΅΅ατος (ΙΗΡ), του ∆ιεθνούς Προγρά΅΅ατος Γεωλογικής

Συσχέτισης (IGCP) και των προγρα΅΅άτων που σχετίζονται ΅ε τις θαλάσσιες επιστή΅ες.

8. Σε σχέση ΅ε τα αναφερό΅ενα θα πρέπει να τονίσου΅ε την ανάπτυξη ενός ηλεκτρονι-

κού συστή΅ατος πληροφόρησης για την Π.Ε., στα πλαίσια του ΙΕΕΡ. Σ'αυτό το ση΅είο θα

πρέπει να γίνει αναφορά στο ηλεκτρονικό σύστη΅α πληροφόρησης για την περιβαλλο-

ντική εκπαίδευση, το οποίο συντέλεσε στην ανάπτυξη του περιεχο΅ένου του ΙΕΕΡ. Αυτό

το σύστη΅α αποτελείται από ένα σύνολο έξι κατηγοριών βάσεων δεδο΅ένων οι οποίες

ενη΅ερώνονται συνεχώς σε τακτά χρονικά διαστή΅ατα. Το σύστη΅α διευθύνεται από το

CDS/ISIS Software που έχει αναπτυχθεί από την UNESCO και θεωρείται πρότυπο για το

χειρισ΅ό συστη΅άτων βάσεων δεδο΅ένων (data base) ΅έσα στα Ηνω΅ένα Έθνη.

Τα δεδο΅ένα που υπάρχουν έως αυτή τη στιγ΅ή αφορούν: (ι) ΅ε΅ονω΅ένα άτο΅α τα

οποία έχουν ενεργό δράση στην Π.Ε. (περίπου 10.000 άτο΅α από 162 διαφορετικές

χώρες), (ιι) ιδρύ΅ατα που επιλέχθηκαν λόγω των δραστηριοτήτων τους σε σχέση ΅ε την

Π.Ε. (650 ιδρύ΅ατα που ιδρύθηκαν σε πάνω από 70 χώρες ανά τον κόσ΅ο), (ιιι) σχέδια,

προγρά΅΅ατα και δραστηριότητες στον το΅έα της Π.Ε. (έχουν καταγραφεί πάνω από

300), (ίν) ΅ια σχολιασ΅ένη βιβλιογραφία έργων που σχετίζονται ΅ε την Π.Ε. στα αγγλικά

και στα γαλλικά (320 τίτλοι), (ν) βιβλιογραφία από περιοδικά που αφορούν τον το΅έα της

Π.Ε. οτα αγγλικά, γαλλικά και ισπανικά (200 τίτλοι), (νί) όλα τα άρθρα τα οποία δη΅ο-

σιεύτηκαν στο Connect τα τελευταία δυο χρόνια. Το σύστη΅α πληροφόρησης της UNESCO

παρέχει επίσης πρόσβαση σε όλες τις δη΅οσιεύσεις (βιβλία, έγγραφα, πρακτικά συνε-

δριάσεων, κ.τ.λ.) της UNESCO στα πλαίσια των ∆ιακυβερνητικών επιστη΅ονικών προ-

γρα΅΅άτων της που σχετίζονται ΅ε το περιβάλλον (ΜΑΒ, IMP, IGCP) και στους άλλους

το΅είς αρ΅οδιότητας της. Στα πλαίσια των ΅ελλοντικών δραστηριοτήτων του, το ΙΕΕΡ

σκοπεύει σταδιακά να παρέχει εξ αποστάσεως πρόσβαση στο εν λόγω σύστη΅α πληρο-

φόρησης, έτσι ώστε να θέσει το δυνα΅ικό του στη διάθεση όλων των ενδιαφερο΅ένων.

9. Ένα άλλο ση΅αντικόση΅είο προόδου της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης σε διεθνή,

περιφερειακά και τοπικά επίπεδα είναι η ανάπτυξη των εννοιών και της ΅εθοδολογίας

που την χαρακτηρίζουν. Από το 1977 και ΅ετά τη ∆ιάσκεψη της Τιφλίδας έχει γίνει

΅εγάλη προσπάθεια σε διεθνές και σε κρατικό επίπεδο για τον ακριβή ορισ΅ό του πε-

ριεχο΅ένου της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης και των ΅εθόδων ΅ε τις οποίες θα ανα-

πτυχθεί. Σ' αυτό συ΅βάλλει το ∆ιεθνές Πρόγρα΅΅α Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (ΙΕΕΡ),

΅ε την ΅ορφή ΅ελετών και τη διοργάνωση σε΅ιναρίων, ερευνών και πειρα΅ατικών προ-

γρα΅΅άτων, ΅ε αποτέλεσ΅α να έχει γίνει σαφές ότι η Π.Ε. θα πρέπει να αποτελεί ΅ια

διάσταση όλων των ΅αθη΅άτων και το΅έων της εκπαίδευσης, λα΅βάνοντας υπόψη την

κοινωνική και τη φυσική πλευρά του ανθρώπινου περιβάλλοντος. Έτσι, έχει δοθεί έ΅φα-

ση στη διεπιστη΅ονική φύση της Π.Ε., αλλά και στην ανάγκη Π.Ε. σε όλες τις κατηγορίες

του πληθυσ΅ού, ΅έσω της σχολικής και της εξωσχολικής εκπαίδευσης.

10. Η δράση του ΙΕΕΡ έχει ακό΅α συ΅βάλει στις προσπάθειες εισαγωγής της περιβαλ-

λοντικής διάστασης στις εκπαιδευτικές πρακτικές των Κρατών Μελών. Για παράδειγ΅α,

έχουν ιδρυθεί ειδικές επιτροπές ΅εταξύ διαφόρων οργανισ΅ών, όπου συ΅΅ετέχουν διά-

φοροι φορείς από Κράτη σε όλα τα ΅έρη του κόσ΅ου, ως επακόλουθο αποτέλεσ΅α περι-

φερειακών συνεδρίων και κρατικών εκπαιδευτικών προγρα΅΅άτων ή πιλοτικών προγρα΅-

΅άτων που πραγ΅ατοποιούνται ή υποστηρίζονται ΅έσα στα πλαίσια του ΙΕΕΡ, προκει΅έ-

νου να προωθηθεί η ενσω΅άτωση της γενικής Π.Ε. στη σχολική και εξωσχολική εκπαίδευση.

11. ∆ύο ση΅αντικές πλευρές στη συ΅βολή του ΙΕΕΡ είναι η ανάπτυξη του περιεχο΅έ-

νου της εκπαίδευσης, των ΅εθόδων και υλικών, καθώς και η κατάρτιση του εκπαιδευτι-

κού προσωπικού.

Για την επι΅όρφωση των εκπαιδευτών έχει οργανωθεί από το 1979 ΅ια σειρά από

διεθνή και τοπικά σε΅ινάρια. Σε τοπικό επίπεδο, αυτά τα σε΅ινάρια ασχολήθηκαν ΅ε τη

δια΅όρφωση εθνικών πολιτικών για την Π.Ε., ΅ε την ανάπτυξη ΅εθόδων εκπαίδευσης

των δασκάλων πριν αλλά και ΅ετά την πρόσληψη τους, καθώς και ΅ε οδηγίες για την

προετοι΅ασία εκπαιδευτικού υλικού. Για την κατάρτιση των εκπαιδευτών έχουν οργανω-

θεί σε εθνικό επίπεδο σε΅ινάρια και πιλοτικά προγρά΅΅ατα ΅έσα στα πλαίσια του ΙΕΕΡ ή

΅ε την υποστήριξητου.

13. Αναφορικά ΅ε την ανάπτυξη του περιεχο΅ένου, των ΅εθόδων και υλικών για την

Π. Ε., το ΙΕΕΡ έχει διεξάγει ΅ια σειρά από ερευνητικές δραστηριότητες που στοχεύουν

στην παραγωγή ΅ιας σειράς εύχρηστου διδακτικού υλικού, που θα περιλα΅βάνει ΅εθο-

δολογικούς οδηγούς και εγχειρίδια για χρήση στην εκπαίδευση γενικά, αλλά και στην

κατάρτιση των εκπαιδευτικών πριν και ΅ετά την πρόσληψη τους. Αυτό το υλικό έχει

εκδοθεί στα αραβικά, αγγλικά, γαλλικά και στα ισπανικά, στη σειρά: "ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ

ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗ", η οποία περιλα΅βάνει ΅έχρι σή΅ερα πλέον των 25 τίτλων. Αξίζει επίσης

να αναφερθεί ΅ια σειρά από αφίσες και διαφάνειες ΅ε τίτλο "Η Οικολογία σε δράση" που

έχουν εκδοθεί σε πάνω από δέκα γλώσσες από το πρόγρα΅΅α ΜΑΒ. Τέλος, τα πιλοτικά

προγρά΅΅ατα που έχουν πραγ΅ατοποιηθεί στα πλαίσια του ΙΕΕΡ σε πολλές χώρες, βοή-

θησαν όχι ΅όνο στην κινητοποίηση των εθνικών ιδρυ΅άτων που σχετίζονται ΅ε την περι-

βαλλοντική εκπαίδευση αλλά και στην κατάρτιση ο΅άδων εκπαιδευτικών σε εθνικό επί-

πεδο και στην ανάπτυξη εκπαιδευτικού περιεχο΅ένου και ΅εθοδολογίας προσαρ΅οσ΅έ-

νων στις συνθήκες της κάθε χώρας.

14. Το ΙΕΕΡ έχει παίξει έναν καταλυτικό ρόλο, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές

επίπεδο, στην ανάπτυξη της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης αλλά επίσης είχε ένα πολ-

λαπλασιαστικό αποτέλεσ΅α σε διεθνές επίπεδο. Από την πρώτη κιόλας στιγ΅ή, το ΙΕΕΡ

προσπάθησε να συνεργαστεί τόσο ΅ε τα ιδρύ΅ατα του συστή΅ατος των Ηνω΅ένων Εθνών,

όσο και ΅ε άλλους διακυβερνητικούς και ΅η κυβερνητικούς οργανισ΅ούς που ε΅πλέκο-

νται στην περιβαλλοντική εκπαίδευση. Για το σκοπό αυτό έχουν γίνει τόσο επίση΅ες όσο

και άτυπες συναντήσεις.

Σή΅ερα, ένας συνεχώς αυξανό΅ενος αριθ΅ός διεθνών, περιφερειακών και τοπικών ορ-

γανισ΅ών έχουν κάνει την περιβαλλοντική εκπαίδευση ΅ία ΅είζονα συνιστώσα των προ-

γρα΅΅άτων δράσης τους.

15. Όσον αφορά την κατάρτιση των περιβαλλοντολόγων, έχουν γίνει ση΅αντικές ενέρ-

γειες από διάφορους διεθνείς οργανισ΅ούς και κυρίως από την UNESCO και το UNEP. Η

UNESCO έχει ενεργήσει κυρίως ΅έσω των διεθνών επιστη΅ονικών της προγρα΅΅άτων

τα οποία σχετίζονται ΅ε το ανθρώπινο περιβάλλον και τους χερσαίους και θαλάσσιους

πόρους. Σ'αυτό το πλαίσιο, έχει σχεδιαστεί το πρόγρα΅΅α "’νθρωπος και Βιόσφαιρα"

(ΜΑΒ), το οποίο προσφέρειτην επιστη΅ονική βάση και το ειδικευ΅ένο προσωπικό που

απαιτείται για τα προβλή΅ατα που αφορούν την ορθολογική χρήση και διατήρηση των

φυσικών πόρων και την οικολογική διαχείριση περιοχών και ανθρώπινων οικισ΅ών. Η

δράση του προγρά΅΅ατος ΜΑΒ επεκτείνεται σε περισσότερες από 100 χώρες και καλύ-

πτει τροπικά δάση, εύκρατες και ΅εσογειακές ζώνες, άνυδρες και η΅ιάνυδρες ζώνες,

νησιά και παράκτια οικοσυστή΅ατα καθώς και βουνά και ανθρώπινους οικισ΅ούς. Μέσω

της δράσης του το ΜΑΒ έχει κάνει δυνατή την εκτετα΅ένη κινητοποίηση εθνικών και

διεθνών επιστη΅ονικών κύκλων, έχοντας συ΅βάλει στην ίδρυση κρατικών και ιδιωτικών

ιδρυ΅άτων για εξειδικευ΅ένη περιβαλλοντική έρευνα και κατάρτιση σε ένα ΅εγάλο αριθ-

΅ό Κρατών - Μελών.

16. Το ∆ιεθνές Πρόγρα΅΅α Γεωλογικής Συσχέτισης (IGCP) εφαρ΅όζεται από κοινού

από την UNESCO και τη ∆ιεθνή Ένωση Γεωλογικών Επιστη΅ών. Ο στόχος του είναι να

προωθήσει και να συντονίσει την έρευνα πάνω σε γεωλογικά προβλή΅ατα παγκόσ΅ιας

ση΅ασίας εγκαθιστώντας χωρο-χρονικούς συσχετισ΅ούς και κάνοντας περισσότερο γνω-

στή την ιστορία του πλανήτη ΅ας, την προέλευση και τον σχη΅ατισ΅ό των ορυκτών και

ενεργειακών πόρων. Αντικει΅ενικός σκοπός του ∆ιεθνούς Υδρολογικού Προγρά΅΅α-

τος (ΙΗΡ) είναι η λεπτο΅ερής αποτί΅ηση των υδάτινων πόρων των διαφόρων περιοχών

του κόσ΅ου καθώς και η ανάπτυξη της επιστη΅ονικής και τεχνολογικής βάσης για την

ορθολογική διαχείριση αυτών των πόρων, τόσο ποσοτικά όσο και ποιοτικά. Τα προγρά΅-

΅ατα της ∆ιεθνούς Ωκεανογραφικής Επιτροπής (IOC) και το συ΅πληρω΅ατικό πρόγρα΅-

΅α της UNESCO σχετικά ΅ε τις θαλάσσιες επιστή΅ες, έχουν ως στόχο την καλύτερη

κατανόηση του ωκεανού, ώστε οι πόροι του να ΅πορούν να χρησι΅οποιηθούν χωρίς να

γίνεται ζη΅ιά στο οικοσύστη΅α.

Στο πλαίσιο των θαλασσίων Επιστη΅ών, το σχέδιο COMAR περιλα΅βάνει δραστηριότη-

τες κατάρτισης ΅ε στόχο την ολοκληρω΅ένη διαχείριση των παράκτιων συστη΅άτων.

Όλα αυτά τα επιστη΅ονικά προγρά΅΅ατα (όπως το Πρόγρα΅΅α των Φυσικών Καταστρο-

φών) που έχουν πραγ΅ατοποιηθεί από την UNESCO, περιλα΅βάνουν εκτός των άλλων

και ΅ία ση΅αντική συνιστώσα κατάρτισης.

17. To UNEP, στο πλαίσιο ΅ιας πολιτικής προώθησης της αυτοδύνα΅ης κοινωνικής και

οικονο΅ικής ανάπτυξης, έχει δώσει προτεραιότητα στην ποιοτική και ποσοτική ενίσχυση

των ανθρώπινων πόρων των αναπτυσσό΅ενων χωρών. Ως αποτέλεσ΅α, η περιβαλλοντι-

κή κατάρτιση έχει ενσω΅ατωθεί σε όλες τις δραστηριότητες του προγρά΅΅ατος και εν-

θαρρύνεται η εισαγωγή της περιβαλλοντικής διάστασης σε όλες τις δραστηριότητες

κατάρτισης που έχουν σχέση ΅ε την ανάπτυξη. Στόχος αυτών των δραστηριοτήτων είναι

αυτοί που λα΅βάνουν τις αποφάσεις (∆ιοικητικοί, διαχειριστές και προγρα΅΅ατιστές,

΅έλη συνδικάτων, ΅ηχανικοί, αγρότες κ.τ.λ.) όσο και οι ειδικοί των οποίων οι δραστηριό-

τητες έχουν ση΅αντική επίπτωση στο περιβάλλον (βιολόγοι, οικονο΅ολόγοι, οικολόγοι,

υδρολόγοι, ΅ετεωρολόγοι, τοξικολόγοι, ωκεανογράφοι, υγιειονολόγοι κ.τ.λ.). Σε όλες

τις περιπτώσεις το UNEP έχει δώσει έ΅φαση στην ενίσχυση των εθνικών δικτύων και

στη χορήγηση επιδό΅ατος κατάρτισης στους επαγγελ΅ατίες υψηλού επιπέδου, των

οποίων οι δραστηριότητες ΅πορεί να έχουν ση΅αντική επιρροή στο σχεδιασ΅ό των εθνι-

κών πολιτικών κατάρτισης.

18. Μέσω των διεθνών και περιφερειακών προγρα΅΅άτων, ειδικευ΅ένων υπηρεσιών

και κέντρων του UNEP, έχουν εκπαιδευτεί, ΅έσα σε 10 χρόνια, πάνω από 10.000 επαγ-

γελ΅ατίες και ειδικοί από τις αναπτυσσό΅ενες χώρες. Αυτή η δράση συνεχίζεται ΅ε

τους ποικίλους ΅ηχανισ΅ούς του UNEP. Πρέπει επίσης να αναφερθού΅ε στο "Κέντρο

Προγρά΅΅ατος ∆ράσης Ωκεανών και Παράκτιων Περιοχών (OCA/PAC)" το οποίο ανα-

΅ένεται να εκπαιδεύσει 500 ειδικούς το 1988-89 (πηγές, επίπεδα και επιδράσεις των

διαφόρων ρυπαντών και προστασία των βιολογικών πόρων). Το "Πρόγρα΅΅α Ελέγχου

Ερη΅οποίησης", το οποίο στοχεύει να συντονίσει τις δραστηριότητες που λα΅βάνουν

χώρα σε ορισ΅ένες περιοχές και σε όλο τον κόσ΅ο για την καταπολέ΅ηση της ερη΅ο-

ποιήσης, αναπτύσσει πρόγρα΅΅α κατάρτισης για ειδικούς σε διάφορους το΅είς ΅ε άλ-

λους διεθνείς οργανισ΅ούς προκει΅ένου να αυξήσει την τοπική ικανότητα δράσης. Τέ-

λος η INFOTERRA σχεδιάζει ΅έσα στο 1988-1989 να δυνα΅ώσει και να αναπτύξει το

δίκτυο των περιβαλλοντικών εστιακών ση΅είων της, ΅έσω της εφαρ΅ογής προγρα΅΅ά-

των κατάρτισης, ΅ε στόχο να οργανωθούν ηλεκτρονικά ΅ερικές λειτουργίες αυτών των

εστιακών ση΅είων και την δη΅ιουργία ηλεκτρονικής σύνδεσης ΅έσα στο δίκτυο.

19. Αξιοπρόσεκτα είναι τα εκπαιδευτικά σε΅ινάρια, που προσφέρονται από το UNEP

στο πλαίσιο των υπηρεσιών περιβαλλοντικής διαχείρισης. Στο πλαίσιο αυτό προσφέρο-

νται σε΅ινάρια ολοκληρω΅ένης κατάρτισης για το έδαφος, το νερό, την ατ΅όσφαιρα, την

άγρια ζωή, την ενέργεια, την υγεία, τη νο΅οθεσία, τη βιο΅ηχανία και το περιβάλλον, τον

έλεγχο της ερη΅οποίησης, το σχεδιασ΅ό της ανάπτυξης κ.τ.λ. Επίσης το UNEP παρέχει

σε΅ινάρια κατάρτισης για ειδικούς περιβαλλοντολόγους σε σχέση ΅ε το παγκόσ΅ιο πρό-

γρα΅΅α παρακολούθησης EARTHWATCH και ΅έσα στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της

∆ιεθνούς Καταγραφής των ∆υνητικά Τοξικών Χη΅ικών Ουσιών (IRPTC).

Το ΙΕΕΡ και τα επιστη΅ονικά προγρά΅΅ατα έρευνας και κατάρτισης ειδικών επιστη-

΅όνων που αναπτύχθηκαν από την UNESCO και το UNEP έχουν ανα΅φίβολα συ΅βάλει σε

εθνικό και σε διεθνές επίπεδο, στην αύξηση της περιβαλλοντικής ενη΅έρωσης, εκπαί-

δευσης και κατάρτισης για τη βιώσι΅η ανάπτυξη. Παρόλ' αυτά, εξαιτίας του ΅εγέθους

των εννοιολογικών, εκπαιδευτικών και θεσ΅ικών αλλαγών που απαιτήθηκαν εξαιτίας

της παγκοσ΅ιοποίησης ΅ιας νέας "περιβαλλοντικής κουλτούρας" και εν όψει των νέων

προβλη΅άτων που έχουν δη΅ιουργηθεί από τις ανθρώπινες δραστηριότητες στο περι-

βάλλον, οι προσπάθειες θα πρέπει να συνεχιστούν και εντατικοποιηθούν ΅έσω της υιο-

θέτησης ΅έτρων που θα αυξήσουν την αποτελεσ΅ατικότητα και ση΅ασία τους.

21. Αυτός είναι ο κύριος σκοπός του υπόλοιπου ΅έρους αυτού του κει΅ένου το οποίο

εκθέτει ΅ια διεθνή στρατηγική δράσης στον το΅έα της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης

και κατάρτισης της δεκαετίας του '90, όπως αυτή συζητήθηκε και εγκρίθηκε από τη

∆ιεθνή ∆ιάσκεψη UNESCO-UNEP για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση και Κατάρτιση,

που έγινε στη Μόσχα από 17 έως 21 Αυγούστου 1987.

∆ΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ

∆ΙΕΘΝΗΣ ΣΤΡΑΤΗΠΚΗ ∆ΡΑΣΗΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥ-

ΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ∆ΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1990.

Ι. Τα περιβαλλοντικά προβλή΅ατα και οι στόχοι ΅ιας διεθνούς στρατηγικής για δράση

στον το΅έα της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης.

"Παρότι είναι γεγονός ότι τα βιολογικά και φυσικά χαρακτηριστικά αποτελούν τη φυσι-

κή βάση του ανθρώπινου περιβάλλοντος, οι ηθικές, κοινωνικές, πολιτιστικές και οικο-

νο΅ικές διαστάσεις του παίζουν επίσης τον ρόλο τους στον καθορισ΅ό των κατευθύν-

σεων προσέγγισης και των οργάνων ΅έσω των οποίων οι άνθρωποι ΅πορεί να κατανοή-

σουν και χρηση΅οποιήσουν καλύτερα τους φυσικούς πόρους για την ικανοποίηση των

αναγκών τους" (Τιφλίδα 1977, σελ. 25).

1. Τα τελευταία χρόνια έχει υπάρξει ΅ια σταδιακή συνειδητοποίηση σε κάθε χώρα και

σε διεθνές επίπεδο του ρόλου της εκπαίδευσης στην κατανόηση, πρόληψη και επίλυση

των περιβαλλοντικών προβλη΅άτων. Ξέρου΅ε τώρα ότι το κλειδί βρίσκεται κυρίως σε

κοινωνικούς, οικονο΅ικούς και πολιτιστικούς παράγοντες, οι οποίοι αποτελούν τις ρίζες

των προβλη΅άτων τα οποία δεν προλα΅βάνονται ούτε λύνονται ΅όνο ΅ε τεχνολογικά

΅έσα. Είναι γνωστό ότι θα πρέπει πρωταρχικά να επηρεάσου΅ε τις αξίες, τις στάσεις και

τη συ΅περιφορά ατό΅ων και ο΅άδων σε σχέση ΅ε το περιβάλλον.

2. Παρά την αυξανό΅ενη συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προβλη΅άτων και τις

αδια΅φισβήτητες προσπάθειες πολλών κρατών να βελτιώσουν τα τεχνικά και θεσ΅ικά

΅έσα για την αντι΅ετώπιση τους, εί΅αστε υποχρεω΅ένοι να αναγνωρίσου΅ε ότι σε γενι-

κές γρα΅΅ές είναι ανεπαρκείς οι ενέργειες που έχουν γίνει ΅έχρι τώρα για την αντι΅ε-

τώπιση της διαρκούς υποβάθ΅ισης της ποιότητας του περιβάλλοντος. Είναι από τις λί-

γες φορές που η διεθνής περιβαλλοντική κατάσταση παρουσιάζει ΅ια τόσο ανησυχητική

εικόνα.Οι αυξανό΅ενες ανισότητες στα επίπεδα ανάπτυξης και συνθηκών διαβίωσης

΅εταξύ των χωρών, ή και συχνά ΅έσα στην ίδια την χώρα, οδηγούν σε χειρότερες προ-

βλέψεις για το ΅έλλον κάνοντας τα σύγχρονα περιβαλλοντικά προβλή΅ατα ποικίλα και

εξαιρετικά πολύπλοκα.

Στις περισσότερες αναπτυσσό΅ενες χώρες, ανεξάρτητα από περιοχή, το βασικό

πρόβλη΅α είναι η έσχατη φτώχεια που οδηγεί στην υποβάθ΅ιση των φυσικών πόρων: η

εξασφάλιση τροφής και στέγης οδηγεί στην καταστροφή της ισορροπίας πάνω στην

οποία βασίζεται η διατήρηση των οικοσυστη΅άτων και των φυσικών πόρων ΅ε τους οποίους

εξασφαλίζεται η επιβίωση τους. Σε πολλές χώρες, την τελευταία δεκαετία, η εκπτώχευ-

ση που προέκυψε από το συνδυασ΅ό της γρήγορης αύξησης του πληθυσ΅ού και της

βραδείας ή και ΅ηδενικής οικονο΅ικής ανάπτυξης ή ακό΅α σε ΅ερικές περιπτώσεις της

αρνητικής ανάπτυξης, έχει ως αποτέλεσ΅α τη σωρευτική διαδικασία της αποδάσωσης,

τη διάβρωση των εδαφών, την ερη΅οποίηση και τη ΅είωση της γεωργικής παραγωγής.

Μόνο ΅ε την αειφορία ΅ία γρήγορη ανάπτυξη συ΅βατή ΅ε την προστασία τηςπαραγωγι-

κής ικανότητας των φυσικών και ανθρωπογενών οικοσυστη΅άτων ΅πορεί να στα΅ατήσει

τη φτώχεια και την αύξηση του πληθυσ΅ού, που είναι ΅έρος του ίδιου σύνθετου φαινο΅έ-

νου.

• Ακό΅α, οι περισσότερες αναπτυσσό΅ενες χώρες αναγκάστηκαν να αντι΅ετωπίσουν

περιβαλλοντικά προβλή΅ατα όπως η ερη΅οποίηση, η ανεξέλεγκτη αστικοποίηση και η

ρύπανση που έφερε η βιο΅ηχανοποίηση. Σε αυτό το πλαίσιο, η αποδάσωση είναι ένας

από τους κορυφαίους κινδύνους ΅ε βλαβερές συνέπειες για τους ανθρώπους, αλλά και

την χλωρίδα και πανίδα. Η αποδάσωση ευθύνεται για ΅εγάλο αριθ΅ό πλη΅΅ύρων, τη

διάβρωση της παραγωγικής γης, τη ΅είωση του υδροηλεκτρικού δυνα΅ικού. Επίσης ευ-

θύνεται για την καταστροφή πολλών ειδών φυτών και ζώων ακό΅α και σε βαθ΅ό ΅η ανα-

στρέψι΅ο για την ισοροπία των οικοσυστη΅άτων πάνω στα οποία βασίζεται η ανθρώπινη

ζωή και ο γενετικός πλούτος της βιόσφαιρας. Περίπου 25.000 είδη φυτών και πάνω από

1.000 είδη ζώων απειλούνται σή΅ερα ΅ε εξαφάνιση.

• Οι βιο΅ηχανικές χώρες αντι΅ετωπίζουν περιβαλλοντικά προβλή΅ατα που συνδέονται

΅ε τα κυρίαρχα ΅οντέλα ανάπτυξης, τα οποία περιλα΅βάνουν κυρίως την εξάντληση

φυσικών πόρων και διάφορες ΅ορφές ρύπανσης. Η βιο΅ηχανική ρύπανση εξακολουθεί

να είναι η κύρια απειλή για την ποιότητα του περιβάλλοντος. Η εκπο΅πή θειικών σω΅α-

τιδίων στον αέρα έχει ως αποτέλεσ΅α την όξινη βροχή που έχει καταστρέψει ΅εγάλες

δασικές εκτάσεις στην Ευρώπη. Η καταστροφή του όζοντος από τους φθοροχλωράν-

θρακες (CFCs) και η αύξηση της θερ΅οκρασίας της γης από το "φαινό΅ενο του θερ΅ο-

κηπίου" που είναι αποτέλεσ΅α της ρύπανσης και της εκπο΅πής ΅εγάλων ποσοτήτων

διοξειδίου του άνθρακα στην ατ΅όσφαιρα, αντιπροσωπεύουν δύο ΅εγάλες απειλές για

την ποιότητα της ζωής στον πλανήτη ΅ας.

Το υδάτινο περιβάλλον εξακολουθεί να είναι ρυπασ΅ένο από τα βιο΅ηχανικά και

οικιακά απόβλητα. Για το θαλάσσιο περιβάλλον, θα πρέπει να αναφερθεί ότι η εντατικο-

ποίηση της δράσης του UNEP ΅έσω του προγρά΅΅ατος περιφερειακών θαλασσών, έκα-

νε 100 παράκτιες χώρες να συνεργαστούν για τη δη΅ιουργία προγρα΅΅άτων δράσης και

συ΅βάσεων για τουλάχιστον δέκα θαλάσσιες περιοχές. Πρόοδος έχει επίσης πραγ΅α-

τοποιηθεί για τα γλυκά νερά ΅ετά από ΅ία διακρατική προσέγγιση στη διαχείριση των

ορισ΅ένων ποτά΅ιων λεκανών.

7. 0α ήταν παράλειψη αυτή η περιγραφή περιβαλλοντικών προβλη΅άτων να ΅ην κάνει

αναφορά στα σοβαρά βιο΅ηχανικά ατυχή΅ατα Seveco, Bhopal, Chernobyl και Rhine, που

προκάλεσαν πολλούς θανάτους, τραυ΅ατισ΅ούς και ασθένειες και έβλαψαν το περιβάλ-

λον. Αυτά τα ατυχή΅ατα κατέδειξαν τις απειλές για την ανθρώπινη ζωή από ορισ΅ένες

βιο΅ηχανίες όταν δεν λειτουργούν ΅ε αυστηρά ΅έτρα ασφαλείας.

8. Αν και κατά την τελευταία δεκαετία έχει βελτιωθεί σε παγκόσ΅ιο επίπεδο η κατά-

σταση της υγείας, που είναι ένας κύριος δείκτης της ποιότητας του ανθρώπινου περι-

βάλλοντος, τα ποσοστά θνησι΅ότητας και νοσηρότητας έχουν αυξηθεί σε κάποιες ανα-

πτυσσό΅ενες χώρες. Αυτό οφείλεται κυρίως στις ΅ολυσ΅ατικές και παρασιτικές ασθέ-

νιες οι οποίες συχνά σχετίζονται ΅ε την κακή διατροφή ορισ΅ένων ο΅άδων υψηλού κιν-

δύνου (κυρίως γυναίκες και παιδιά). Από την άλλη ΅εριά, σε βιο΅ηχανικές χώρες αλλά

και στις εξελιγ΅ένες περιοχές των αναπτυσσό΅ενων χωρών παρατηρείται ΅εγαλύτερη

συχνότητα από ασθένειες που συνδέονται ΅ε τις συνθήκες διαβίωσης σε αστικά-βιο΅η-

χανικά κέντρα (καρδιοαγγειακές και αναπνευστικές παθήσεις, καρκίνος και ψυχο-κοι-

νωνικές διαταραχές).

9. Ανα΅φισβήτητα όλα αυτά τα προβλή΅ατα είναι αποτέλεσ΅α κοινωνικο-οικονο΅ικών

καταστάσεων και ακατάλληλων προτύπων ανθρώπινων ενεργειών (φτώχεια, ανεξέλε-

γκτη οικονο΅ική ανάπτυξη, κατασπατάληση των φυσικών πόρων κ.α). Ελπίζου΅ε λοιπόν

να βρεθούν ικανοποιητικές λύσεις για τα περιβαλλοντικά προβλή΅ατα αν δράσου΅ε στη-

ριζό΅ενοι στα συστή΅ατα γνώσεων και αξιών. Επαφίεται λοιπόν στην εκπαίδευση και

κατάρτιση, ως ΅έσον ενσω΅άτωσης και κοινωνικής και πολιτιστικής αλλαγής, να θέσουν

στόχους και να εφαρ΅όσουν νέες ΅εθόδους ώστε να γίνουν τα άτο΅α περισσότερο ενη-

΅ερω΅ένα και υπεύθυνα και καλύτερα προετοι΅ασ΅ένα να αντι΅ετωπίσουν τις προκλή-

σεις για τη διατήρηση της ποιότητας του περιβάλλοντος και της ζωής, στο πλαίσιο της

σταθερής ανάπτυξης για όλους τους ανθρώπους.

10. Ως απάντηση σε αυτή την πρόκληση, ΅ια διεθνής στρατηγική για την περιβαλλοντι-

κή εκπαίδευση και κατάρτιση θα πρέπει να προσπαθήσει, στη δεκαετία του '90, να

ενοποιήσει τις κύριες κατευθύνσεις που δόθηκαν το 1977 στη ∆ιάσκεψη της Τιφλίδας

και το 1987 στη ∆ιάσκεψη της Μόσχας, προσαρ΅όζοντας τες στα νέα δεδο΅ένα. Συγκε-

κρι΅ένα πρέπει να προωθηθούν:

Ι. οι έρευνες για ανεύρεση και εφαρ΅ογή αποτελεσ΅ατικών ΅οντέλων περιβαλλοντι-

κής εκπαίδευσης, κατάρτισης και ενη΅έρωσης,

II. η γενική ευαισθητοποίηση για τις αιτίες και τις επιπτώσεις των περιβαλλοντικών

προβλη΅άτων,

III. η γενική αποδοχή της ανάγκης για ΅ια ολοκληρω΅ένη προσπάθεια επίλυσης αυτών

των προβλη΅άτων,

IV. η κατάρτιση, σε διάφορα επίπεδα, του απαιτού΅ενου προσωπικού για την λογική

διαχείριση του περιβάλλοντος ΅ε στόχο την επίτευξη της βιώσι΅ης ανάπτυξης σε κοινο-

τικό, εθνικό περιφερειακό και παγκόσ΅ιο επίπεδο.

II. ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΒΑΣΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ∆ΕΥΣΗΣ ΚΑΙ

ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ.

"Η περιβαλλοντική εκπαίδευση θα πρέπει να βοηθά στη συνειδητοποίηση της οικονο-

΅ική';, πολιτικής και οικολογικής αλληλεξάρτησης του σύγχρονου κόσ΅ου, έτσι ώστε

να ε΅πνεύσει πνεύ΅α ευθύνης και αλληλεγγύης ανά΅εσα στα έθνη. Αυτή είναι ΅ία

βασική προϋπόθεση για την επίλυση σοβαρών περιβαλλοντικών προβλη΅άτων". (Τ-

φλίδα 1977, σελ. 12).

11. Οι προτάσεις της Τιφλίδας (1977) σχετικά ΅ε τους σκοπούς, τους στόχους και τις

κατευθυντήριες αρχές της Π.Ε. αποτελούν το βασικό πλαίσιο για όλες της βαθ΅ίδες της

τυπικής και ΅η τυπικής εκπαίδευσης.

12. Η Π.Ε. θεωρείται ως΅ία διαρκής διαδικασία κατά την οποία τα άτο΅α και η κοινότη-

τα αποκτούν συνείδηση του περιβάλλοντος και ακό΅α αποκτούν τις γνώσεις, τις αξίες,

τις δεξιότητες, τις ε΅πειρίες και τη διάθεση που θα τους κάνουν ικανούς να δράσουν

ατο΅ικά και συλλογικά, προκει΅ένου να λύσουν περιβαλλοντικά προβλή΅ατα του παρό-

ντος και του ΅έλλοντος.

13. Οι σκοποί της Π.Ε. δεν ΅πορούν να προσδιοριστούν απόλυτα χωρίς να λάβει κανείς

υπόψη του την οικολογική, κοινωνική και οικονο΅ική πραγ΅ατικότητα και τους αναπτυ-

ξιακούς στόχους της κάθε κοινωνίας. Ό΅ως, υπάρχουν στόχοι της Π.Ε. που είναι κοινοί

για όλη τη διεθνή κοινότητα.

Όσον αφορά τη γνώση, επαφίεται στην Π.Ε. να εφοδιάσει τους πολίτες ΅ε -ανάλο-

γα ΅ε τις ο΅άδες πληθυσ΅ού στις οποίες απευθύνεται- τα απαραίτητα ΅έσα, ώστε να

γίνουν αντιληπτοί και να κατανοηθούν οι ποικίλοι βιολογικοί, φυσικοί, κοινωνικοί, οικο-

νο΅ικοί και πολιτιστικοί παράγοντες οι οποίοι αλληλεπιδρούν ΅ε το χρόνο και τον τόπο

και καθορίζουν τη ΅ορφή του περιβάλλοντος και να δρουν ώστε να προλα΅βάνουν και να

λύνουν προβλή΅ατα τέτοιου είδους. Όπου είναι δυνατόν η γνώση αυτή πρέπει να απο-

κτάται ΅έσω παρατήρησης, ΅ελέτης και πρακτικής ε΅πειρίας σε συγκεκρι΅ένα περιβάλ-

λοντα.

15. Επίσης είναι καθήκον της Π.Ε., να αποσαφηνιστούν οι αξίες και τα κίνητρα που

συντελούν στη δια΅όρφωση προτύπων συ΅περιφοράς και βασικών ΅έτρων για την προ-

στασία και βελτίωση του περιβάλλοντος. Τα πρότυπα συ΅περιφοράς δεν είναι δυνατό να

αλλάξουν όσο τα περισσότερα ΅έλη ΅ιας κοινωνίας δεν έχουν εσωτερικεύσει, ΅ετά από

ελεύθερη και ενσυνείδητη επιλογή πιο θετικές αξίες ως προς το περιβάλλον, αξίες

ικανές να ενισχύσουν την αυτοπειθαρχία τους. Έτσι η Π.Ε. προσπαθεί να ξεκαθαρίσει

και να εναρ΅ονίσει τις ηθικές, αισθητικές και οικονο΅ικές αξίες και τα ενδιαφέροντα

των ατό΅ων και των κοινοτήτων στο βαθ΅ό που αυτές επηρεάζουν την αντίληψη τους για

το περιβάλλον.

16. Ανα΅φίβολα ο πιο ση΅αντικός παράγοντας που χαρακτηρίζει την Π.Ε. είναι ότι δίνει

έ΅φαση στην επίλυση των πρακτικών προβλη΅άτων που επηρεάζουν το ανθρώπινο πε-

ριβάλλον. Από αυτόν προκύπτει ένα άλλο θε΅ελιώδες χαρακτηριστικό, η διεπιστη΅ονική

προσέγγιση που υιοθετεί προκει΅ένου να λάβει υπόψη της την πολυπλοκότητα των πε-

ριβαλλοντικών προβλη΅άτων και την πολλαπλότητα των παραγόντων που ευθύνονται

γι'αυτά.

17. Η Π.Ε., λόγω της λειτουργίας της και των στόχων της είναι απαραιτήτως ΅ία ΅ορφή

εκπαιδευτικής πρακτικής εναρ΅ονισ΅ένη στην κοινωνική ζωή. Μπορεί να είναι αποτελε-

σ΅ατική ΅όνο όταν όλα τα ΅έλη της κοινωνίας (εργάτες, φοιτητές, ειδικοί επιστή΅ονες,

αυτοί που λα΅βάνουν αποφάσεις κ.τ.λ) συ΅΅ετέχουν ανάλογα ΅ε τις ικανότητες τους

στο πολύ΅ορφο και περίπλοκο καθήκον της βελτίωσης των σχέσεων των ανθρώπων ΅ε

το περιβάλλον. Αυτό ΅πορεί να επιτευχθεί εάν οι άνθρωποι πάρουν στα χέρια τους την

εκπαίδευση τους και συνειδητοποιήσουν τη δική τους ε΅πλοκή και τις ευθύνες τους.

Επειδή η περιβαλλοντική εκπαίδευση είναι ΅ία δια βίου διαδικασία, ΅πορεί να βοη-

θήσει στη βελτίωση της γενικής εκπαίδευσης. Η Π.Ε. είναι κάτι περισσότερο από ΅ια

άλλη πλευρά της εκπαιδευτικής διαδικασίας, θα πρέπει να την δού΅ε σαν ΅ια βάση για

την ανάπτυξη ΅ιας ζωής σε αρ΅ονία ΅ε το περιβάλλον, ως έναν άλλο τρόπο ζωής. Η Π.Ε.

θα πρέπει να απευθύνεται σε όλατα ΅έλη της κοινότητας ΅ε τρόπους που ανταποκρί-

νονται στις ανάγκες, τα ενδιαφέροντα και τα κίνητρα όλων των ηλικιών και κοινωνικών

ο΅άδων και να προσαρ΅όζεται στα διάφορα κοινωνικο-οικονο΅ικά και πολιτιστικά πλαί-

σια και διαφορετικές συνθήκες ζωής, λα΅βάνοντας υπ' όψη τοπικές και εθνικές ιδιαιτε-

ρότητες. Και έτσι η Π.Ε. θα εφοδιάζει τα διάφορα ΅έλη της κοινωνίας ΅ε επιστη΅ονική

και τεχνική γνώση και τις ηθικές αξίες, κάνοντας τα ικανά να παίξουν αποτελεσ΅ατικά

ένα ρόλο στην προετοι΅ασία και την εφαρ΅ογή αναπτυξιακών διαδικασιών συ΅βατών ΅ε

την διατήρηση του παραγωγικού δυνα΅ικού και των αισθητικών αξιών του περιβάλλοντος.

19. Εξαιτίας των περιβαλλοντικών προβλη΅άτων της σύγχρονης κοινωνίας και του ρό-

λου που ΅πορεί να παίξει η Π.Ε. στην επίλυση τους, το επό΅ενο κεφάλαιο αυτού του

εγγράφου υποδεικνύει ΅ία διεθνή στρατηγική δράσης για την ανάπτυξη της Περιβαλλο-

ντικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης στην δεκαετία του '90.

III. ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ, ΣΤΟΧΟΙ ΚΑΙ ∆ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΑ ΜΙΑ ∆ΙΕΘΝΗ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΣΤΗ ∆ΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ '90.

Α. Πρόσβαση σε πληροφορίες.

Κατευθυντήρια γρα΅΅ή για τη στρατηγική: "Η διάδοση της γενικής και της εξειδικευ-

΅ένης γνώσης για το περιβάλλον και η ανάπτυξη της ευαισθητοποίησης του κοινού για

την ανάγκη ΅ίας σωστής προσέγγισης των περιβαλλοντκών προβλη΅άτων είναι ζωτι-

κής ση΅ασίας τόσο για την παραπέρα οικονο΅ική ανάπτυξη όσο και για τη λογική χρή-

ση των πόρων της γης, για το συνολικό καλό της ανθρωπότητας. Η εκτετα΅ένη χρήση

των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας για καθαρά εκπαιδευτικούς σκοπούς θα βοηθούσε

την εξασφάλιση ΅ιας πιο ευρείας συνειδητοποίησης και κατανόησης αυτών των θε΅ά-

των" (Τιφλίδα 1977, σελ.37).

20. Την τελευταία δεκαετία, η διεθνής κοινότητα (και κυρίως η UNESCO και το UNEP)

έχει αφιερώσει ση΅αντικές προσπάθειες στην προώθηση της ανταλλαγής πληροφοριών

και στη διάδοση νέων γνώσεων και ιδεών για την Π.Ε. Θα πρέπει να αναγνωρίσου΅ε

ό΅ως, ότι παρα΅ένουν ση΅αντικές ανάγκες πληροφόρησης για το θέ΅α, όχι ΅όνο λόγω

της σχετικής έλλειψης πηγών πληροφόρησης αλλά καί λόγω του πολλαπλασιαστικού

φαινο΅ένου των αναγκών που προκύπτουν από αυτά που ΅έχρι σή΅ερα έχουν επιτευ-

χθεί. Σε έναν συνεχώς αυξανό΅ενο αριθ΅ό κρατών, καινούργια άτο΅α και ο΅άδες που

ενδιαφέρονται για τις δραστηριότητες που γίνονται ΅ε σκοπό την ανάπτυξη της Π.Ε.,

ζητούν πληροφόρηση ή και παράγουν νέες πληροφορίες. Τρέχοντα προβλή΅ατα αφο-

ρούν στα ίδια τα πληροφοριακά υλικά (π.χ. εάν γίνονται κατανοητά τα γραπτά ή τα

οπτικά ΅ηνύ΅ατα, πως θα αντι΅ετωπιστεί ο ση΅ερινός καταιγισ΅ός πληροφοριών κ.τ.λ.)

και στην εκπαιδευτική στρατηγική (πώς θα γίνεται ο έλεγχος της ροής των πληροφο-

ριών, πως θα παρατηρού΅ε τα οπτικά υλικά τους).

21. Σή΅ερα φαίνεται πώς αν και η ανταλλαγή πληροφοριών και ε΅πειριών είναι επιτα-

κτική για την επίτευξη ΅ίας παγκόσ΅ιας περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, οι υπάρχουσες

στρατηγικές πληροφόρησης δεν επαρκούν για να καλύψουν τις νέες ανάγκες. Είναι

λοιπόν ουσιαστικό να ενισχυθούν αυτές οι προσεγγίσεις που έχουν αποδειχθεί πιο απο-

τελεσ΅ατικές και πρωταρχικά να βρεθούν νέα ΅έσα πρόσβασης σε πληροφορίες και να

αναδιοργανωθούν και να διαχυθούν οι πληροφορίες για την εξυπηρέτηση του χρήστη.

Στόχος: Ενίσχυση του διεθνούς συστή΅ατος πληροφόρησης και ανταλλαγής ε΅πειριών

του ∆ιεθνούς Προγρά΅΅ατος Π.Ε. (ΙΕΕΡ).

∆ράση 1η: Οργάνωση ΅ίας υπηρεσίας λήψης πληροφοριών ΅έσω P.C.

22. Για τη συστη΅ατική συλλογή ευρη΅άτων της περιβαλλοντικής έρευνας και άλλων

πληροφοριών σχετικών ΅ε την Π.Ε., και τη διάδοση τους στα ιδρύ΅ατα που ασχολούνται

΅ε τη παιδαγωγική έρευνα, καθώς και για τη βελτίωση της ροής πληροφοριών ΅εταξύ

των ιδρυ΅άτων αυτών και εκείνων των ιδρυ΅άτων και των ειδικών που είναι υπεύθυνοι

για την προετοι΅ασία των εκπαιδευτικών προγρα΅΅άτων και προγρα΅΅άτων κατάρτισης,

θα πρέπει να οργανωθεί ΅ία ∆ιεθνής Υπηρεσία Πληροφόρησης ΅έσω υπολογιστών

(ICISEE, International Computerized Information Service for EE). Η UNESCO και το UNEP

θα πρέπει να θεωρήσουν το θέ΅α υψηλής προτεραιότητας και ΅αζί να εξετάσουν τις

προϋποθέσεις και ΅εθόδους που απαιτούνται για την πραγ΅ατοποίηση του. Όλα τα ιδρύ-

΅ατα που ε΅πλέκονται σ'αυτόν τον το΅έα, θα πρέπει να έχουν ελεύθερη πρόσβαση στην

υπηρεσία αυτή ΅έσω διακοπτό΅ενων δικτύων (συ΅βατικών ή εναλλαγής πακέτου) και ΅ε

άλλα ΅έσα τα οποία έχουν αποδειχθεί αποτελεσ΅ατικά και δεν υστερούν τεχνολογικά.

23. Αυτή η υπηρεσία θα ΅πορούσε να λειτουργεί ΅έσα σε ένα διεθνές πλαίσιο ειδικά

σχεδιασ΅ένο για να διευκολύνει την πρόσβαση σε δεδο΅ένα προερχό΅ενα από διάφο-

ρεςπηγές, παρέχοντας ΅ε αυτό το τρόπο ταχεία διασπορά πληροφοριών, εξασφαλίζο-

ντας ταυτόχρονα τη σωστή λειτουργία και συντήρηση του. Για την ελάττωση του κό-

στους λειτουργίας της, η υπηρεσία θα ΅πορούσε να κάνει χρήση των τεχνικών εγκατα-

στάσεων που υπάρχουν στο πλαίσιο του ΙΕΕΡ και της INFOTERRA.

24. Η ICISEE θα είναι υπεύθυνη για την επεξεργασία και διασπορά γενικών και τεχνι-

κών πληροφοριών ικανών να προωθήσουν την Π.Ε. και να επαυξήσουν την αποτελεσ΅α-

τικότητα των προσπαθειών προς αυτή την κατεύθυνση. Για το σκοπό αυτό θα πρέπει να

δη΅ιουργηθεί, ΅έσα στα επό΅ενα 10 χρόνια, ΅ια σειρά από βάσεις δεδο΅ένων που να

περιέχουν επιλεγ΅ένη βιβλιογραφία, περιλήψεις άρθρων και βιβλίων, αναφορές πάνω

στην διεθνή δράση, ενη΅έρωση πάνω σε τρέχοντα γεγονότα, καθώς και σε ιδρύ΅ατα,

προγρά΅΅ατα και ανθρώπους που ε΅πλέκονται σε δραστηριότητες Π.Ε. Η ICISEE ΅πορεί

να ξεκινήσει ΅ε σχετικά χα΅ηλό κόστος, αρχικά την ηλεκτρονική καταγραφή τεχνικών και

γενικών πληροφοριών που έχουν εκδοθεί τα τελευταία 10 χρόνια από το ΙΕΕΡ και στη

συνέχεια να ασχοληθεί ΅ε τη διάδοση τους.

25. Ένα από τα θέ΅ατα που απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή είναι αυτό των αποτελεσ΅ά-

των της παιδαγωγικής έρευνας και των πειρα΅ατισ΅ών στον το΅έα της Π.Ε., των ΅οντέ-

λων που προτείνονται για εθνικό σχεδιασ΅ό καθώς και στις προσεγγίσεις και τις στρα-

τηγικές που έχουν χρησι΅οποιηθεί για τη ΅ετάδοση των εκπαιδευτικών ΅ηνυ΅άτων. 0α

πρέπει επίσης να δοθεί προτεραιότητα στη συλλογή και επεξεργασία πληροφοριών σχε-

τικά ΅ε τα νο΅ικά ΅έτρα που έχουν ληφθεί από τα Κράτη Μέλη όσον αφορά την Π.Ε.

∆ράση 2η: Ενίσχυση των περιφερειακών δικτύων διακεκρι΅ένων ιδρυ΅άτων και κέ-

ντρων τεκ΅ηρίωσης.

26. Η ανάπτυξη τόσο του διεθνούς δικτύου της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, όσο και

όλων των λοιπών δικτύων που υπάρχουν στην UNESCO και το UNEP (όπως είναι π.χ. τα

δίκτυα εκπαιδευτικών καινοτο΅ιών της UNESCO, το δίκτυο INFOTERRA για τα κεντρικά

ση΅εία περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος, κ.ο.κ) παράλληλα ΅ε την ενίσχυση των ΅ονά-

δων τεκ΅ηρίωσης Περιφερειακών Γραφείων της UNESCO και του UNEP ΅έσα στο υπάρ-

χον διεθνές σύστη΅α πληροφόρησης του ΙΕΕΡ, είναι ΅ια άλλη απαραίτητη συνιστώσα

της ανάπτυξης του διεθνούς συστή΅ατος πληροφόρησης, που υπάρχει στο πλαίσιο του

ΙΕΕΡ. Γι'αυτό τον σκοπό, τα κέντρα τεκ΅ηρίωσης θα΅πορούσαν να λειτουργήσουν σαν

εστίες οργάνωσης και διοχέτευσης της τοπικής πληροφορίας, έτσι ώστε να προσδώ-

σουν στις βάσεις δεδο΅ένων ένα παγκόσ΅ιο χαρακτήρα και οι οποίες θα ΅πορούν να

διατίθενται στην διεθνή κοινότητα ΅έσω ενός ηλεκτρονικού συστή΅ατος πληροφόρη-

σης. Εκτός από τη συλλογή στοιχείων, τα ιδρύ΅ατα θα ΅πορούσαν να ΅εταφέρουν στα

κέντρα τεκ΅ηρίωσης τα αποτελέσ΅ατα των ερευνών τους σχετικά ΅ε την περιβαλλοντι-

κή εκπαίδευση και κατάρτιση.

Στις περιφερειακές τους δραστηριότητες τα κέντρα τεκ΅ηρίωσης θα πρέπει να

περιλάβουν τη συγκέντρωση όλων των διαθέσι΅ων για την Π.Ε. πληροφοριών λα΅βάνο-

ντας τα ακόλουθα ΅έτρα : ί) τη διαρκή τεκ΅ηρίωση των εκδόσεων, ϋ) την προετοι΅ασία

εκθέσεων σχετικά ΅ε τη Π.Ε. και ΅ε στόχο διαφορετικές ο΅άδες πλυθυσ΅ού (ερευνη-

τές, ειδικούς σε ορισ΅ένα θέ΅ατα, ειδικούς στην οργάνωση προγρα΅΅άτων σπουδών,

εκπαιδευτικούς σχεδιαστές, δασκάλους, κ.τ.λ.), iii) τη ΅ετάφραση συγκεκρι΅ένων υλι-

κών, ίν) επιλεκτική διάδοση της ενη΅έρωσης. Υπό αυτή την έννοια, τα περιφερειακά

κέντρα τεκ΅ηρίωσης έχουν ως σκοπό να παράγουν συ΅πληρω΅ατικό υλικό για το ενη΅ε-

ρωτικό δελτίο CONNECT.

28. Η εφαρ΅ογή εξειδικευ΅ένων δραστηριοτήτων τεκ΅ηρίωσης για την Π.Ε., θα πρέπει

να συνοδεύεται από προγρά΅΅ατα επι΅όρφωσης του προσωπικού των κέντρων τεκ΅η-

ρίωσης

∆ράση 3η: Έκδοση του ενη΅ερωτικού δελτίου CONNECT.

29. Το τρι΅ηνιαίο ενη΅ερωτικό δελτίο CONNECT, που εκδίδεται από την UNESCO, το

UNEP και το ΙΕΕΡ έχοντας κυκλοφορία περίπου 13.000 αντιτύπων σε 5 γλώσσες (και

προσεχώς σε 6), έχει αποδειχθεί πως αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσ΅ατικά ΅έσα

για την παγκόσ΅ια ενη΅έρωση όσον αφορά την Π.Ε. Η έκδοση του δελτίου και σε άλλες

γλώσσες, ΅ε τη βοήθεια νέων κονδυλίων, καθώς και η έκδοση τοπικών ένθετων για

τοπικά θέ΅ατα θα αυξήσουν το ρόλο του CONNECT και θα συ΅βάλουν στην αύξηση του

αναγνωστικού κοινού σε διάφορες περιοχές.

30. Όπως έχει ήδη γίνει στην Λατινική Α΅ερική και την πρώην Σοβιετική Ενωση, η απο-

κέντρωση της εκτύπωσης και διανο΅ής του εντύπου θα συ΅βάλλουν στη ΅είωση του

κόστους παραγωγής και στην αύξηση της κυκλοφορίας του, ώστε να ανταποκρίνεται στη

΅εγάλη αύξηση της ζήτησης.

Β. ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΙ

Κατευθυντήριες αρχές για τη Στρατηγική:

"Οι θεσ΅ικές και εκπαιδευτικές αλλαγέςπου απαιτούνται για την ενσω΅άτωση της

Π. Ε. στο εκπαιδευτικό σύστη΅α κάθε χώρας, πρέπει να βασιστούν όχι ΅όνο στην ε΅πει-

ρία, αλλά rai στην έρευνα και αξιολόγηση για τη βελτίωση των αποφάσεων σχετικά ΅ε

την εκπαιδευτική πολιτική. Θα χρειαστεί ιδιαίτερη προσοχή η ενίσχυση της έρευνας

και του πειρα΅ατισ΅ού σε σχέση ΅ε το περιεχό΅ενο, τη ΅εθοδολογία και τα εργαλεία

της Π.Ε. και την έ΅φαση που πρέπει να δοθεί σ'αυτήν" (Τιφλίδα 1977, σελ. 23-38).

31. Την τελευταία δεκαετία, στα κράτη ΅έλη, έχει πραγ΅ατοποιηθεί ένα<

αριθ΅ός εκπαιδευτικών ερευνών και πειρα΅ατισ΅ών σε όλες.τις περιοχές, ΅ε

επινόηση καινοτο΅ιών για την ορθολογική ανάλυση των αναγκών και προβλί

σχέση ΅ε το περιεχό΅ενο, τις ΅εθόδους και τις στρατηγικές ΅ιας εκπαίδευα

τάρτισης ΅ε αρχές και στόχους που θέτει η Π.Ε.

32. Αυτές οι έρευνες έχουν κάνει δυνατή την επεξεργασία νέων ΅εθόδων ε1

του εκπαιδευτικού περιεχο΅ένου, ΅έσω της χρήσης ολοκληρω΅ένων θε΅άτι

στη΅ικών προσεγγίσεων, καθώς και ΅έσω ειδικών ΅εθόδων ενεργητικής δι

σχεδιασ΅ένων να καλλιεργήσουν τη συ΅΅ετοχή, την κοινωνική δέσ΅ευση και ι

΅α υπευθυνότητας από την πλευρά των πληθυσ΅ών που στοχεύει η Π.Ε.

33. Η ανάπτυξη της Π.Ε. παρα΅ένει ακό΅α ατελής και τα νέα ΅εθοδολογικά t

λογικά ερωτή΅ατα παρα΅ένουν ανεπαρκώς απαντη΅ένα. Για παράδειγ΅α, ΅ε'

σειρά πειρα΅ατισ΅ών σε κράτη ΅έλη, ειδικοί α΅φισβητούν, δεδο΅ένων των ψυ

ή σω΅ατειακών αντιστάσεων που συναντώνται, την ορθότητα συνέχισης δι

της Π.Ε. από αποκλειστικά διεπιστη΅ονικές διδακτικές ο΅άδες. ∆ύο ακό΅α

σεις θα ΅πορούσαν να γίνουν: α) ΅ία πολυεπιστη΅ονική προσέγγιση που θα ε

νει τα περιβαλλοντικά προβλή΅ατα σε επι΅έρους ειδικότητες, β) ΅ια ολόκληρα^

ή διεπιστη΅ονική προσέγγιση που θα ενσω΅ατώνει την περιβαλλοντική διάστ

δικά ΅αθή΅ατα, που θα περιλα΅βάνει τις αλληλεπιδράσεις ανθρώπου-φύσης t

θα διδάσκεται από πολυεπιστη΅ονικές ο΅άδες.

34. Πάντως ση΅αντικές ανάγκες για εκπαίδευση και κατάρτιση παρα΅ένουν

ρωτες και νέες ανάγκες προκύπτουν ως αποτέλεσ΅α της επέκτασης της

τριτοβάθ΅ια εκπαίδευση, την τεχνική και επαγγελ΅ατική εκπαίδευση, την ε

του κοινού, την κατάρτιση των ειδικών σε Η/Υ κ.τ.λ. Ακό΅α, η ανάγκη εκπαίδε

ικανοποιητικού αριθ΅ού εξειδικευ΅ένου προσωπικού (δάσκαλοι, περιβαλλι

σχεδιαστές της εκπαίδευσης, διοικητικοί,διευθυντές βιο΅ηχανιών κ.τ.λ.) ικα\

ξει ση΅αντικό ρόλο στην λήψη αποφάσεων σε εθνικό επίπεδο, θα πρέπει \

πάντοτε κατά νου όταν δοκι΅άζονται νέοι τρόποι και ΅έσα περιβαλλοντικής κ>

35. Η στενότητα οικονο΅ικών πόρων για την εκπαίδευση γενικά και για την τ

ντική εκπαίδευση και κατάρτιση ειδικότερα, κάνουν πολύ βασική την ανάγκη κ

συγκεκρι΅ένων και πραγ΅ατοποιήσι΅ων στόχων σε αυτό το πεδίο και την πρα>

ση ερευνών και πειρα΅ατισ΅ών ΅ε στόχο την ανάπτυξη πιο ση΅αντικού εκπ

περιεχο΅ένου και την επινόηση πιο αποτελεσ΅ατικών ΅εθόδων οργάνωσης κ

σης των εκπαιδευτικών ΅ηνυ΅άτων.

Στόχος: Ενίσχυση των ερευνών και των πειρα΅ατισ΅ών πάνω στο εκπαιδευτικό περιεχό-

΅ενο, τις ΅εθόδους και τις στρατηγικές για την οργάνωση και ΅ετάδοση ΅ηνυ΅άτων που

αφορούν στην περιβαλλοντική εκπαίδευση και κατάρτιση.

∆ράση 1η: Έρευνες και πειρά΅ατα πάνω στο εκπαιδευτικό περιεχό΅ενο και στις εκ-

παιδευτικές ΅εθόδους.

36. Είναι γεγονός ανα΅φισβήτητο ότι η βασική περιβαλλοντική εκπαίδευση χρειάζεται

παραπέρα ανάπτυξη και γι'αυτό υπάρχει ανάγκη διεξαγωγής ερευνητικών προγρα΅΅ά-

των προς αυτή την κατεύθυνση. Αυτά τα προγρά΅΅ατα θα ξεκαθαρίσουν τις βασικές

έννοιες της οικολογικής παιδείας, θα δια΅ορφώσουν τις αξίες ΅ιας περιβαλλοντικής

ηθικής και τους περιβαλλοντικούς νό΅ους και θα επεξεργαστούν ψυχολογικές και παι-

δαγωγικές ΅εθοδολογίες για την Π.Ε. όλων των κοινωνικών ο΅άδων.

37. Θα τεθούν σε εφαρ΅ογή πειρά΅ατα και πιλοτικά προγρά΅΅ατα ΅ε στόχο την ανά-

πτυξη και την εφαρ΅ογή προγρα΅΅άτων εκπαίδευσης, κατάρτισης και ενη΅έρωσης, κυ-

ρίως για τη γενική πανεπιστη΅ιακή εκπαίδευση και για την ενη΅έρωση του κοινού πάνω

σε περιβαλλοντικά ζητή΅ατα ανάλογα ΅ε τους στόχους, τις θεσ΅ικές δυνατότητες και

τις ανάγκες των κρατών ΅ελών πάνω σε αυτόν τον το΅έα.

38. 0α πρέπει να οργανωθεί ένα γενικό σχέδιο έρευνας και πειρα΅ατισ΅ού που θα

αποβλέπει στον προσδιορισ΅ό των βασικών στοιχείων της θεωρίας και των ΅εθόδων

της Π.Ε. Αυτό θα ΅πορούσε να γίνει από ΅ία ο΅άδα ειδικών της UNESCO-UNEP σε συ-

νεργασία ΅ε την IUCN και τη ∆ιεθνή Εταιρεία Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (ISEE). Το

σχέδιο αυτό πρέπει να περιλα΅βάνει: Ι) τη βασική ιδέα ΅ιας οικολογικής παιδείας, II)

ηθική και νο΅ική προσέγγιση των στάσεων αναφορικά ΅ε την κοινωνία και τη φύση, τον

πόλε΅ο και την ειρήνη, III) προσεγγίσεις στην οικονο΅ική αποτί΅ηση της χρήσης φυσι-

κών πόρων και IV) ψυχολογική και παιδαγωγική προσέγγιση στην εκπαίδευση όλων των

στρω΅άτων και τ΅η΅άτων του πληθυσ΅ού.

39. Η έρευνα και οι πειρα΅ατισ΅οί για τη ΅εθοδολογία της διδασκαλίας και της ΅άθη-

σης, συ΅βάλλουν στην εξέλιξη των εκπαιδευτικών προγρα΅΅άτων και επειδή οδηγούν

στην επίλυση των πρακτικών περιβαλλοντικών προβλη΅άτων και τη γένεση ενός αισθή-

΅ατος κοινωνικής ευθύνης, θα πρέπει να συνεχιστούν και να ενισχυθούν.

Εφ'όσον τα περιβαλλοντικά προβλή΅ατα είναι σε ένα ΅εγάλο βαθ΅ό αποτέλεσ΅α

ανθρώπινων επιλογών, θα γίνει ΅ία ση΅αντική προσπάθεια ΅έσω έρευνας και πειρα΅α-

τισ΅ών, να δια΅ορφωθεί το περιεχό΅ενο, να καλλιεργηθεί το ενδιαφέρον για την περί-

βαλλοντική εκπαίδευση και κατάρτιση, λα΅βάνοντας υπ'όψη τα ερευνητικά αποτελέσ΅α-

τα από διάφορες κοινωνικές επιστή΅ες. Η έρευνα στο περιβάλλον αυτό καθ'αυτό αλλά

και στη διδακτική πλευρά του περιβάλλοντος είναι απαραίτητη για την Π.Ε. σε ακαδη΅αϊ-

κό επίπεδο. Αυτή η έρευνα θα πρέπει να ασχολείται ΅ε τις θε΅ελιώδεις έννοιες, ΅ε

τους πληθυσ΅ούς στους οποίους απευθύνεται, ΅ε τα διδακτικά ΅έσα, τις τεχνικές κ.τ.λ.

∆ράση 2η: Έρευνα και πειρα΅ατισ΅ός πάνω σε άλλους συ΅πληρω΅ατικούς το΅είς της Π.Ε.

41. Η έρευνα θα κληθεί να βρει ση΅εία σύγκλισης και συ΅πληρω΅ατικότητας ΅ε άλλες

εκπαιδευτικές δραστηριότητες, των οποίων το περιεχό΅ενο συνδέται ά΅εσα ΅ε θε΅ε-

λιώδεις πτυχές του ανθρώπινου περιβάλλοντος και συγκεκρι΅ένα, ΅ε την εκπαίδευση

του πληθυσ΅ού, την εκπαίδευση σε θέ΅ατα διατροφής και υγείας, όπως και σε ζωτικά

θέ΅ατα της ανθρωπότητας για τη διεθνή κατανόηση και την ειρήνη. Πειρα΅ατικά και

πιλοτικά προγρά΅΅ατα που θα ενσω΅ατώσουν αυτές τις ποικίλες διαστάσεις, θα ξεκινή-

σουν βασιζό΅ενα στα αποτελέσ΅ατα ερευνών ΅ε σκοπό την ανάπτυξη και τη βελτίωση

της λειτουργίας και της ποιότητας της Π.Ε. και κατάρτισης. Με αυτό το σκοπό, θα

αναπτυχθούν οι κατάλληλες διασυνδέσεις ΅ε ήδη υπάρχοντα παγκόσ΅ια προγρά΅΅ατα.

∆ράση 3η: Έρευνα για την παιδαγωγική προσέγγιση των αξιών.

42. Η Π.Ε. δεν αποτελεί ΅ία εκπαιδευτική προσέγγιση που ασχολείται αποκλειστικά ΅ε

τη ΅ετάδοση της γνώσης. Ασχολείται επίσης ΅ε θέ΅ατα του συναισθη΅ατικού το΅έα και

εκείνου των αξιών. Αυτά είναι απαραίτητα για κάποιον πού προσπαθεί να δια΅ορφώσει

σταθερά πρότυπα συ΅περιφοράς τα οποία αποσκοπούν στην προστασία και βελτίωση

της ποιότητας του ανθρώπινου περιβάλλοντος. Υπό αυτή την έννοια, είναι απαραίτητο

να προσαρ΅όζεται η έρευνα και ο πειρα΅ατισ΅ός στο εκάστοτε εκπαιδευτικό πλαίσιο και

στις διαφορετικές ο΅άδες πληθυσ΅ού, ώστε να δια΅ορφώνονται στάσεις και αξίες σε

σχέση ΅ε το περιβάλλον και τα προβλή΅ατα του.

∆ράση 4η: Έρευνες που αφορούν νέες στρατηγικές για τη ΅ετάδοση ΅ηνυ΅άτων ΅ε

σκοπό την ανάπτυξη περιβαλλοντικής ενη΅έρωσης, εκπαίδευσης και κατάρτισης.

43. Σαν απάντηση στην όλο και πιο επιτακτική ποσοτική και ποιοτική απαίτηση για Π.Ε.

από τη διεθνή κοινότητα και εξαιτίας του περιορισ΅ένου αριθ΅ού διαθέσι΅ων πόρων, θα

πρέπει να σχεδιαστούν έρευνες και πειρα΅ατισ΅οί για πιο αποτελεσ΅ατικές και πιο

οικονο΅ικές στρατηγικές στη διάδοση των εκπαιδευτικών ΅ηνυ΅άτων.

44. Έτσι, θα πρέπει να βρεθούν νέες προσεγγίσεις για την κατάρτιση του διδακτικού

προσωπικού σε σχέση ΅ε τους αντικει΅ενικούς σκοπούς (ενη΅έρωση, γνώση, ΅ετάδοση

γνώσεων, δια΅όρφωση αξιών κ.τ.λ.) και την εκπαίδευση και πληροφόρηση του κοινού.

0α πρέπει λοιπόν να σχεδιαστούν προγρά΅΅ατα Π.Ε. που θα ανταποκρίνονται στις ανά-

γκες των πληθυσ΅ών στους οποίους απευθύνονται, και η έρευνα θα αναπτυχθεί ΅ε

νέες τεχνολογίες πληροφόρησης και επικοινωνίας (επεξεργασία δεδο΅ένων, τηλεπε-

ξεργασία, video, κ.τ.λ.).

∆ράση 5η: Συγκριτική έρευνα αξιολόγησης των διαφορετικών συστατικών της εκπαι-

δευτικής διαδικασίας.

45. Μια στοιχειώδης αν και συχνά παραγκωνισ΅ένη πτυχή της εφαρ΅ογής της Π.Ε.,

είναι η ανάγκη να αξιολογηθούν οι περίπλοκες διδακτικές και ΅αθησιακές διαδικασίες

που περιλα΅βάνει. Η αποτελεσ΅ατική ανάπτυξη της Π.Ε. σε διεθνές και εθνικό επίπεδο

εξαρτάται από την δια΅όρφωση κατάλληλων σχετικών εκπαιδευτικών ΅ηνυ΅άτων προ-

σαρ΅οσ΅ένων σε καλά καθορισ΅ένους στόχους που ανταποκρίνονται στις ανάγκες των

διαφορετικών τ΅η΅άτων του πληθυσ΅ού.

46. Έτσι, είναι ση΅αντική η πραγ΅ατοποίηση συστη΅ατικών ερευνών ΅ε σκοπό την αξιο-

λόγηση της πραγ΅ατικής αποτελεσ΅ατικότητας των ΅εθόδων εκπαίδευσης και κατάρτι-

σης, ώστε να γίνουν οι απαραίτητες προσαρ΅ογές που θααυξήσουν την καταλληλότητα

τους. Η ΅εθοδολογία αξιολόγησης των αποτελεσ΅άτων της εκπαίδευσης, που περιλα΅-

βάνει την προσο΅οίωση περιβαλλοντικών ζητη΅άτων, καθώς και πρακτικά ΅έτρα δράσης

για το περιβάλλον, είναι η καταλληλότερη για την αξιολόγηση των σύνθετων δεξιοτή-

των-πέραν των γνωστικών, τις οποίες η Π.Ε. πρέπει να καλλιεργεί. Σ'αυτές περιλα΅βά-

νονται οι ικανότητες για τη λήψη αποφάσεων, οι δεξιότητες για την επίλυση προβλη΅ά-

των, η ικανότητα σχεδιασ΅ού δράσης και η καλλιέργεια αξιών, οι οποίες θα επιτρέπουν

τη δια΅όρφωση κατάλληλων στάσεων ως προς το περιβάλλον από άτο΅α και ο΅άδες.

47. Επίσης, είναι απαραίτητη η έρευνα για τα πλεονεκτή΅ατα διαφόρων στρατηγικών,

νέων ή παλιών, για την οργάνωση και τη ΅ετάδοση των εκπαιδευτικών ΅ηνυ΅άτων, προ-

κει΅ένου να αυξήσου΅ε την αποτελεσ΅ατικότητα των πρσπαθειών για την ανάπτυξη της

Π.Ε. Αυτό απαιτεί δράση των Κρατών-Μελών και πρωτοβουλία από την πλευρά των εν-

διαφερό΅ενων διεθνών οργανισ΅ών.

Μια ακό΅α έρευνα θα έπρεπε να γίνει για τις γνώσεις και τις στάσεις ως προς το

περιβάλλον, των δυνητικά ΅αθητευο΅ένων ο΅άδων. Αυτό είναι πολύ ση΅αντικό για την

περιβαλλοντική κατάρτιση των εκπαιδευτικών, που παραδοσιακά έχουν εκπαιδευτεί οε

ένα ΅όνο το΅έα και επιστη΅ονικό κλάδο.

Γ. Εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα και διδακτικό υλικό.

Κατευθυντήριες γρα΅΅ές της στρατηγικής:

"Η Π.Ε. δεν θα πρέπει να είναι απλώς ένα ακό΅α θέ΅α στα ήδη υπάρχοντα προγρά΅΅α-

τα, αλλά να ενσω΅ατωθεί στα προγρά΅΅ατα που απευθύνονται σε όλες τις ηλικίες των

εκπαιδευό΅ενων. Το περιεχό΅ενο θα πρέπει να διαπεράσει κάθε πρόγρα΅΅α τυπικής

ή ΅η τυπικής εκπαίδευσης και να αποτελεί ΅αζί τους ΅ια εννιαία, οργανική ενότητα. Η

κεντρική ιδέα είναι η επίτευξη ΅έσω της ανάπτυξης της διεπιστη΅ονικότητας και του

συντονισ΅ού των επι΅έρους γνωστικών αντικει΅ένων, ΅ιας πρακτικής εκπαίδευσης προ-

σανατολισ΅ένης στην επίλυση προβλη΅άτων του περιβάλλοντος, ή τουλάχιστον, στο

να καταστήσει τους ΅αθητές ικανούς να συ΅΅ετάσχουν στη λήψη αποφάσεων." (Τιφλί-

δα 1977, σελ. 20).

49. Η Π.Ε. θεωρείται τώρα, ένα εξαιρετικό ΅έσο αύξησης της σπουδαιότητας και της

λειτουργικότητας της γενικής παιδείας, αλλά οι δυσκολίες σε σχέση ΅ε την εννοιολογι-

κή και δο΅ική φύση του εκπαιδευτικού συστή΅ατος, ε΅ποδίζουντην εφαρ΅ογή της Π.Ε.

΅ε πραγ΅ατικά διεπιστη΅ονικούς τρόπους. Γι'αυτό, τα Κράτη Μέλη οδηγούνται στην εξεύ-

ρεση ποικίλων ΅εθόδων ενσω΅άτωσης της περιβαλλοντικής διάστασης στο εκπαιδευτι-

κό πρόγρα΅΅α και το σχεδιασ΅ό εκπαιδευτικού υλικού. Στη ∆ιάσκεψη της Μόσχας, συ΅-

φωνήθηκε ότι η Π.Ε. πρέπει ταυτόχρονα να επιχειρήσει να αυξήσει τη συνειδητο-

ποίηση, να ΅εταδώσει πληροφορίες, να διδάξει γνώσεις, να αναπτύξει συνήθειες και

δεξιότητες, να προάγει αξίες, να παρέχει κριτήρια και κατευθυντήριες γρα΅΅ές για τη

λήψη αποφάσεων και τη λύση των προβλη΅άτων. Έτσι, η Π.Ε. στοχεύει στην αλλαγή

τόσο της γνωστικής όσο και της συναισθη΅ατικής πλευράς της συ΅περιφοράς. Το τε-

λευταίο απαιτεί δραστηριότητες στην τάξη και το πεδίο που να συγκροτούν ΅ια συ΅΅ετο-

χική διαδικασία, προσανατολισ΅ένη στη δράση ΅ε επίκεντρο το σχέδιο εργασίας (project).

Η διαδικασία αυτή θα οδηγεί σε αύξηση της αυτοπεποίθησης, καλλιέργεια θετικών στά-

σεων και ανάπτυξη αισθή΅ατος προσωπικής δέσ΅ευσης για το περιβάλλον. Η όλη διαδι-

κασία πρέπει να εφαρ΅όζεται διεπιστη΅ονικά.

Η υιοθέτηση ΅ιας διεπιστη΅ονικής προσέγγισης προϋποθέτει ΅ια ΅ετατόπιση του

ενδιαφέροντος ολόκληρης της εκπαιδευτικής διαδικασίας, επηρεάζοντας το περιεχό-

΅ενο, τις διδακτικές ΅εθόδους, τη θεσ΅ική οργάνωση και την κατάρτιση των εκπαιδευτι-

κών. Αυτές οι ΅ακροπρόθεσ΅ες αλλαγές ΅πορούν να πραγ΅ατοποιηθούν πολύ αργά

γιατί οι εκπαιδευτικές αλλαγές εισάγονται βαθ΅ιαία.

51. Η απαιτού΅ενη αλλαγή της συ΅περιφοράς απαιτεί ΅ία "εκπαιδευτική ατ΅όσφαιρα"

΅έσα και έξω από το σχολείο σε όλο το διάστη΅α από το νηπιαγωγείο ΅έχρι το πανεπι-

στή΅ιο και ΅ετά από αυτό. Εδώ πρέπει να δοθεί έ΅φαση στο ρόλο της ΅η τυπικής εκπαί-

δευσης. Ο σκοπός είναι το σχολικό περιβάλλον να γίνει ένα παράδειγ΅α για το πώς ένα

περιβάλλον πρέπει και ΅πορεί να προστατευθεί, να αναπτυχθεί και να πληρεί τις συνθή-

κες υγιεινής, ΅ε σκοπό τη δη΅ιουργία γενεών που θα αποτελούνται από περιβαλλοντικά

συνειδητούς πολίτες. Επιπλέον, η ενσω΅άτωση παραδοσιακών πολιτιστικών πρακτικών

στο εκπαιδευτικό πρόγρα΅΅α της Π.Ε. ΅πορεί να οδηγήσει σε ΅ία φυσική εξέλιξη των

στάσεων και συ΅περιφορών των ΅αθητών απέναντι στο περιβάλλον, αντί να φαίνεται ότι

αυτές διαφέρουν ριζικά από τις υπάρχουσεςκοινωνικές στάσεις και συ΅περιφορές. Η

συ΅΅ετοχή της σχολικής κοινότητας στην Π.Ε. θα βοηθήσει αυτή την εξέλιξη και γι' αυτό

πρέπει να εξασφαλιστεί η συνδρο΅ή της.

52. Για παράδειγ΅α, η ε΅πειρία δείχνει πως σε αρκετές περιπτώσεις η Π.Ε. περιλα΅-

βάνει στην πράξη, περιβαλλοντικά θέ΅ατα που ήδη υπάρχουν στο αναλυτικό πρόγρα΅΅α

ή εισάγει περιβαλλοντικές συνιστώσες σε ορισ΅ένα ΅αθή΅ατα, κυρίως στις φυσικές

επιστή΅ες και λιγότερο συχνά στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές σπουδές. Σε κάποιες

περιπτώσεις γίνεται η εισαγωγή αυτή σε κλάδους που θεωρούνται βασικά ΅αθή΅ατα

όπως η Γεωγραφία και η Οικολογία, τα οποία επειδή καλύπτουν ένα ευρύ πεδίο, προ-

σφέρονται για την πιο εύκολη κατανόηση της πολυπλοκότητας των περιβαλλοντικών

προβλη΅άτων και την ανάπτυξη διεπιστη΅ονικών προσεγγίσεων.

Στόχος: Προώθηση της Π.Ε. ΅έσω της ανάπτυξης του αναλυτικού προγρά΅΅ατος και του

διδακτικού υλικού για τη γενική εκπαίδευση.

∆ράση 1η: Ανταλλαγή πληροφοριών για την ανάπτυξη του αναλυτικού προγρά΅΅ατος

σπουδών.

53. Η ανταλλαγή πληροφοριών και ε΅πειρίας σχετικά ΅ε τα εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα

και υλικά των Κρατών Μελών, είναι ένας βασικός παράγοντας στη διάδοση και ορθολο-

γική οργάνωση των προσπαθειών που γίνονται για παγκόσ΅ια εφαρ΅ογή της Π.Ε. Ένα

διεθνές δίκτυο πληροφοριών για την Π.Ε. θα ΅πορεί να εγγυθεί τη συλλογή και διάδοση

των πληροφοριών ΅ε διάφορους ΅ηχανισ΅ούς. Αυτό απαιτεί ένα εθνικό σύστη΅α ή κέ-

ντρο πληροφόρησης για την Π.Ε.

54. Σε κάθε χώρα και κάθε φορέα συνιστάται θερ΅ά η εφαρ΅ογή των παρακάτω ΅έ-

τρων:

α) ∆η΅ιουργία τραπεζών δεδο΅ένων (κέντρα διάθεσης εκπαιδευτικού υλικού, κέντρα

τεκ΅ηρίωσης κ.τ.λ.) ΅ε τα εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα της Π.Ε., διδακτικά βιβλία, διδα-

κτικά βοηθή΅ατα κ.ά. (από τοπικά έως διεθνή).

β) Προώθηση ΅έσω των εκπαιδευτικών ιδρυ΅άτων ενός δικτύου, ΅ε σκοπό την α΅οι-

βαία συνεργασία και στήριξη αυτών που ασχολούνται ΅ε την Π.Ε. πειρα΅ατικά, ερευνητι-

κά ή ασχολούνται ΅ε την κατάρτιση εκπαιδευτικών.

γ) ∆ιευκόλυνση της διάδοσης και ανταλλαγής πληροφοριών ΅έσω εντύπων και περιο-

δικών, καθώς και διάχυση των κατευθυντηρίων αρχών για αναλυτικά προγρά΅΅ατα, εγ-

χειρίδια και άλλα παρό΅οια θέ΅ατα για εκπαιδευτικούς.

∆ράση 2η: Ανάπτυξη ΅οντέλων εκπαιδευτικών προγρα΅΅άτων.

55. Τα εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα και ΅έσα διδασκαλίας δεν ΅πορούν από ΅όνα τους

να επιφέρουν τις επιθυ΅ητές παιδαγωγικές πρακτικές ή να ενθαρρύνουν τους εκπαι-

δευτικούς να υιοθετήσουν τις κατάλληλες στάσεις και να αποκτήσουν τις απαιτού΅ενες

γνώσεις για την ανάπτυξη της Π.Ε. Παρ'όλα αυτά είναι η βάση για την καθοδήγηση των

΅αθητών και καθηγητών της Π.Ε. σ'ένα τόσο πολύπλοκο πεδίο.

56. Γι'αυτό το σκοπό, θα πρέπει να αυξηθούν τα ΅έτρα για την ανάπτυξη πρότυπων

αναλυτικών προγρα΅΅άτων για όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης, συ΅περιλα΅βάνοντας

και την προ-πτυχιακή εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Ακό΅α, θα αναπτυχθούν ΅ικρής

διάρκειας εκπαιδευτικά σε΅ινάρια σχετικά ΅ε τα σύγχρονα περιβαλλοντικά προβλή΅ατα,

΅ε ένα ολοκληρω΅ένο τρόπο, ώστε να διευκολυνθεί η επανακατάρτιση του εκπαιδευτι-

κού προσωπικού που κατέχει θέσεις-κλειδιά και των εκπαιδευτικών της γενικής και της

΅έσης τεχνικής και επαγγελ΅ατικής εκπαίδευσης για βασικά θέ΅ατα της Π.Ε. που τους

ενδιαφέρουν.

Αυτά τα ΅έτρα θα είναι ΅έρος ενός συνολικού προγρά΅΅ατος που θα λα΅βάνει

υπόψη του την ε΅πειρία και το υπάρχον αναλυτικό πρόγρα΅΅α, για να να διασφαλίζεται η

αξία των παιδαγωγικών προσεγγίσεων που υιοθετούνται, αλλά και να οργανώνονται ορ-

θολογικά τα ΅έτρα αυτά. Σε αυτό το πλαίσιο, οι δραστηριότητες θα γίνουν σε συνεργα-

σία ΅ε τα εθνικά ιδρύ΅ατα που ασχολούνται ΅ε το σχεδιασ΅ό και την εφαρ΅ογή των

αναλυτικών προγρα΅΅άτων και του διδακτικού υλικού, έτσι ώστε αυτές να ΅πορούν ευ-

κόλα να προσαρ΅οστούν στις εθνικές εκπαιδευτικές, αναπτυξιακές και περιβαλλοντι-

κές πολιτικές.

58. Τα λειτουργικά εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα της UNESCO που εφαρ΅όστηκαν ΅ε την

υποστήριξη της UNDP ή της WB κ.τ.λ., απαιτούν την ενσω΅άτωση της περιβαλλοντικής

διάστασης από την έναρξη τους.

59. Το περιβάλλον, η υγεία, η διατροφή, οι πληθυσ΅οί, η ανάπτυξη, η ειρήνη και η

κατανόηση, θέ΅ατα ΅ε κοινά στοιχεία, ΅πορούν να ενσω΅ατωθούν σε ΅ία θε΅ατική ενό-

τητα. Προτεραιότητα θα δοθεί στην ανάπτυξη των αναλυτικών προγρα΅΅άτων, στην

κατάρτιση των εκπαιδευτικών ως προς την επίλυση προβλη΅άτων, τη λήψη αποφάσεων

και τις περιβαλλοντικές στάσεις. 0α πρέπει να ενθαρρυνθούν οι θετικές προσπάθειες

για τη λύση περιβαλλοντικών προβλη΅άτων, ώστε να αναπτυχθεί η ε΅πιστοσύνηκαι τα

κίνητρα για δράση στους ΅αθητές και σπουδαστές. Η Π.Ε. πρέπει να αφορά τόσο την

προστασία της φύσης στις αγροτικές περιοχές, όσο και την ανθρώπινη ζωή και το περι-

βάλλον στις πόλεις. Τα πρότυπα αναλυτικά προγρά΅΅ατα θα πρέπει να διαθέτουν προ-

σαρ΅οστικότητα και να καλλιεργούν αισθή΅ατα αγάπης και ευθύνης απέναντι στη φύση,

καθώς και να εστιάζουν στην τροποποίηση της συ΅περιφοράς και ανάπτυξη στάσεων,

καθώς είναι ση΅αντικότερα από την απλή πρόσληψη πληροφοριών. Η Π.Ε. πρέπει να

συνδεθεί ΅ε τη βιώσι΅η ανάπτυξη σύ΅φωνα ΅ε τις κατευθύνσεις της Παγκόσ΅ιας Στρα-

τηγικής για τη ∆ιατήρηση (World Conservation Strategy). Οι προσπάθειες της τυπικής

Π.Ε. θα πρέπει να συνδέονται ΅ε αυτές της ΅η τυπικής που διεξάγονται από τις ΜΚΟ και

νεανικά κινή΅ατα, όπως οι πρόσκοποι κ.ά. Τα αναλυτικά προγρά΅΅ατα πρέπει να ανα-

πτυχθούν λα΅βάνοντας υπόψη και τις απόψεις των νέων ανθρώπων ώστε να αντανα-

κλώνται σ'αυτά τα ενδιαφέροντα και οι ανησυχίες τους.

∆ράση 3η: ∆η΅ιουργία νέων διδακτικών ΅έσων.

60. Η εκπαιδευτική τεχνολογία ΅πορεί να χρησι΅οποιηθεί για την παραγωγή ΅έσων για

τη διδασκαλία και τη ΅άθηση που θα διευκολύνουν την Π.Ε. Αυτά ΅πορούν ΅ε ΅ικρές

τροποποιήσεις να χρησι΅οποιηθούν διεθνώς. Επο΅ένως αυτά θα πρέπει να προετοι΅ά-

ζονται από καλύτερα εξοπλισ΅ένα κέντρα, παρά από ΅ε΅ονω΅ένα ιδρύ΅ατα.

Τα συ΅βατικά διδακτικά ΅έσα (οδηγός εκπαιδευτικών, εγχειρίδια, ΅ονογραφίες κ.-

τ.λ.) τα οποία παρέχουν τη γνώση σε έντυπη ΅ορφή θα συνεχίσουν να παράγονται, αλλά

υπάρχει ανάγκη για νέα διδακτικά ΅έσα, ικανά να οργανώνουν την απαιτού΅ενη γνώση

΅ε τρόπους πιο αντιπροσωπευτικούς για τα πραγ΅ατικά περιβαλλοντικά προβλή΅ατα.

62. Παιχνίδια και προσο΅οιώσεις ΅ε θέ΅α το περιβάλλον και η χρήση περιβαλλόντων

΅ικρής κλί΅ακας (πόλεων, πάρκων, δασών, εργοστασίων, ζωολογικών κήπων,κ.τ.λ.) ως

εκπαιδευτικών οδηγών θα τονίσουν τον ρόλο της επιστη΅ονικής γνώσης και των κοινω-

νικών και των φυσικών επιστη΅ών, ΅αζί ΅ε τις λειτουργίες που πρέπει να ικανοποιηθούν

΅ε τη βοήθεια της τεχνογνωσίας, καθώς και τη θέση των κοινωνικών και ηθικών αξιών

για τη λήψη σύνθετων αποφάσεων και την προετοι΅ασία των ΅έτρων για την επίλυση των

περιβαλλοντικών προβλη΅άτων. Επίσης, ηλεκτρονικά παιχνίδια και αλλά ΅οντέλα προ-

σο΅οίωσης είναι δυνατόν να αναπτυχθούνώστε οι ΅αθητευό΅ενοι να κατανοούν τα υπάρ-

χοντα, αλλά και τα ΅ελλονικά περιβαλλοντικά προβλή΅ατα.

∆ράση 4η: Προώθηση της αξιολόγησης των αναλυτικών προγρα΅΅άτων.

63. Η συστη΅ατική αξιολόγηση των αναλυτικών προγρα΅΅άτων και του εκπαιδευτικού

υλικού είναι αναγκαία αν η Π.Ε. θέλει να πετύχει τους στόχους της σε εθνικό και διε-

θνές επίπεδο. Για να ενθαρρυνθεί η υιοθέτηση αυτής της πρακτικής πρέπει να γίνει ΅ία

επισκόπηση σχετικά ΅ε τις προσεγγίσεις, τις ΅εθόδους και τα εργαλεία που χρησι΅ο-

ποιούνται για τις ανάγκες της αξιολόγησης σε διαφορετικά πλαίσια. Εάν κριθεί απαραί-

τητο θα πρέπει να αναπτυχθούν πιο κατάλληλα και πιο αξιόπιστα εργαλεία. Τέλος θα

γίνει εισαγωγή του παράγοντα αξιολόγησης στην εφαρ΅ογή όλων των εκπαιδευτικών

προγρα΅΅άτων και στη χρήση των εκπαιδευτικών υλικών.

64. Ακό΅η, η στρατηγική αξιολόγησης του αναλυτικού προγρά΅΅ατος θα πρέπει να πε-

ριλα΅βάνει εξετάσεις, δοκι΅ασίες (tests) ή διαδικασίες αξιολόγησης οι οποίες θα αντα-

νακλούν το περιεχό΅ενο της Π.Ε. καθώς και τις στάσεις ως προς την επίλυση προβλη-

΅άτων και τη λήψη αποφάσεων. Ένα ση΅αντικό κριτήριο για την αξιολόγηση του περιεχο-

΅ένου και των ΅εθόδων της Π.Ε. στα σχολεία θα πρέπει να είναι η καταλληλότητα τους

για τους σπουδαστές που έχουν τελειώσει το σχολείο, προβλέποντας δηλαδή τις ανά-

γκες τους δέκα ή και τριάντα χρόνια ΅ετά. Μια αξιολόγηση σε βάθος και των επιτυχη΅έ-

νων και των αποτυχη΅ένων προγρα΅΅άτων (projects) της Π.Ε. ΅πορεί να προκαλέσει

νέες πρωτοβουλίες για προγρά΅΅ατα που να αντι΅ετωπίζουν αυτά τα προβλή΅ατα. Πρέ-

πει να καταβληθούν προσπάθειες ώστε να περιλα΅βάνεται η περιβαλλοντική διάσταση

στις εξετάσεις που οδηγούν στην είσοδο στα εκπαιδευτικά ιδρύ΅ατα και/ή στην απόκτη-

ση ειδίκευσης ή διπλω΅άτων σε διαφορετικά εκπαιδευτικά επίπεδα.

∆. Κατάρτιση του προσωπικού.

Οδηγία στρατηγικής:

"Η κατάρτιση ειδικευ΅ένου προσωπικού αποτελεί ενέργεια προτεραιότητας. Αυτή πρέ-

πει να παρέχεται και στην προ-υπηρεσιακή (pre-service) και στην ενδο-υπηρεσιακή

(inservice) κατάρτιση, ώστε να εξοικειώνονται οι εκπαιδευτικοί της τυπικής εκπαίδευ-

σης και οι οργανωτές δραστηριοτήτων για νέους και ενήλικες, στο πλαίσιο της ΅η

τυπικής εκπαίδευσης ΅ε τα θέ΅ατα που συνδέοπαι ΅ε το περιβάλλον, αλλά και ΅ε τις

εκπαιδευτικές και ΅εθοδολογικές κατευθύνσεις" (Τιφλίδα 1977, σελ. 20).

65. Η κατάρτιση των εκπαιδευτικών είναι ένας παράγοντας κλειδί για την ανάπτυξη

της Π.Ε. Τα νέα προγρά΅ατα και η σωστή χρήση του εκπαιδευτικού υλικού για την Π.Ε.

απαιτούν κατάλληλα εκπαιδευ΅ένο προσωπικό, τόσο ως προς το περιεχό΅ενο όσο και

ως προς τις ειδικές ΅εθόδους για αυτή τη ΅ορφή εκπαίδευσης. Οι εκπαιδευτικοί που θα

είναι καλά καταρτισ΅ένοι στο περιεχό΅ενο, τις ΅εθόδους και τη διαδικασία ανάπτυξης

της Π.Ε. ΅πορούν να παίξουν ση΅αντικό ρόλο στην εξάπλωση της Π.Ε. σε εθνικό επίπε-

δο και επο΅ένως να αυξήσουν την αποτελεσ΅ατικότητα των προσπαθειών που κάνουν

τα Κράτη-Μέλη για την ανάπτυξη της Π.Ε.

66. Παρόλη την πρόοδο που έχει ση΅ειωθεί κατά την τελευταία δεκαετία, υπάρχουν

ση΅αντικά προβλή΅ατα για την κατάρτιση του προσωπικού για την Π.Ε., και παρά την

αξία που έχουν οι πρωτοβουλίες που έχουν εκδηλωθεί σε εθνικό επίπεδο υπάρχουν

ακό΅α ση΅αντικές ανάγκες να καλυφθούν σε όλες τις περιοχές του κόσ΅ου και αυτές οι

ανάγκες είναι πιθανόν να γίνουν ακό΅α πιο πιεστικές στο ΅έλλον ως αποτέλεσ΅α της

αυξη΅ένης ζήτησης. Υπάρχει έλλειψη ειδικευ΅ένων εκπαιδευτικών για την Π.Ε. σε όλα

τα επίπεδα, αλλά ιδιαίτερα στη ΅έση εκπαίδευση, τη γενική πανεπιστη΅ιακή εκπαίδευση

και την εκπαίδευση του κοινού.

∆ιάφορες στρατηγικές έχουν επινοηθεί για την κατάρτιση των εκπαιδευτικών σε

θέ΅ατα που συνδέονται ΅ε το περιβάλλον και η αποτελεσ΅ατικότητα τους παρουσιάζει

΅εγάλη διακύ΅ανση. Για παράδειγ΅α, η προϋπηρεσιακή κατάρτιση των εκπαιδευτικών

΅πορεί να αποτελέσει το καλύτερο δυνατό ΅έσο για να ε΅φυσήσου΅ε, ποιοτικά και πο-

σοτικά, την κατάλληλη γνώση, παρ'όλα αυτά ό΅ως εγγενείς δυσκολίες που έχουν σχέση

΅ε την παιδαγωγική και ΅ε τα εκπαιδευτικά ιδρύ΅ατα στις περισσότερες χώρες έχουν

οδηγήσει στο να περιορίζεται η κατάρτιση στην εισαγωγή βασικών γνώσεων για το περι-

βάλλον από ορισ΅ένα ΅όνο αντικεί΅ενα τα οποία ιστορικά σχετίζονται ΅ε το θέ΅α του

περιβάλλοντος (βιολογία, οικολογία, χη΅εία, κ.τ.λ.).

68. Η περιβαλλοντική κατάρτιση των εκπαιδευτικών πρέπει να είναι πρακτική, π.χ.

εφαρ΅όσι΅η από τις αρ΅όδιες αρχές για την κατάρτιση. Η περιβαλλοντική κατάρτιση

πρέπει να έχει ως βάση ΅ια ολιστική παιδεία. Οι ειδικοί που θα χρησι΅οποιούνται στην

κατάρτιση των εκπαιδευτικών πρέπει να είναι οι ίδιοι ενη΅ερω΅ένοι και καταρτισ΅ένοι

στη διδασκαλία και την επικοινωνία. Κάθε καταρτιζό΅ενος πρέπει να ειδωθεί ως ο ΅ελ-

λοντικός εκπαιδευτής των εκπαιδευτικών, άρα ως ένας πολλαπλασιαστικός παράγο-

ντας. Οι ενώσεις των εκπαιδευτικών ΅πορούν να διευκολύνουν την ανταλλαγή πληρο-

φοριών και προσωπικού.

69. Όλο και περισσότερα Κράτη-Μέλη σε όλες τις περιοχές εισάγουν ενδο-υπηρεσια-

κά προγρά΅΅ατα κατάρτισης σχετικά ΅ε το περιβάλλον ΅ε τη ΅ορφή σε΅ιναρίων, ΅αθη-

΅άτων, πρακτικών προγρα΅΅άτων, κ.τ.λ. Η κατάρτιση αυτή είναι συχνά η αφετηρία, αλλά

αρκετές φορές η ΅όνη που παρέχει κατάλληλη περιβαλλοντική κατάρτιση για εκπαιδευ-

τικούς που ήδη υπηρετούν.

70. Είναι ανάγκη να προσδιοριστούν οι στόχοι σε εθνικό επίπεδο σε σχέση ΅ε την

κατάρτιση των εκπαιδευτικών και να αναπτυχθούν σχέδια για την κατάρτιση των εκπαι-

δευτικών που ΅πορούν να πραγ΅ατοποιηθούν από τους αρ΅όδιους φορείς. Εφόσον η

περιβαλλοντική κατάσταση ενός πολιτισ΅ού επηρεάζεται από την εκπαίδευση για την

κατάρτιση των εκπαιδευτικών, η κατάρτιση για την Π.Ε. πρέπει να περιλα΅βάνει ΅ια

συνολική πολιτισ΅ική βάση ως ένα θε΅ελιακό παράγοντα. Υπάρχει ανάγκη για προγρά΅-

΅ατα σχετικά ΅ε τη φύση και τις ΅εθόδους επικοινωνίας της Π.Ε. για την κατάρτιση των

εκπαιδευτικών, ιδιαίτερα δε σχετικά ΅ε τις διεπιστη΅ονικές ΅εθοδολογίες. Τα προγρά΅-

΅ατα Π.Ε. ενθαρρύνουν την αξιοποίηση των ειδικών ως πηγών για τα προγρά΅΅ατα.

Αυτοί οι ειδικοί πρέπει να είναι καταρτισ΅ένοι πάνω σε τεχνικές για τη διδασκαλία και

την επικοινωνία. Όλα τα προγρά΅΅ατα για την κατάρτιση των εκπαιδευτικών πρέπει να

είναι σχεδιασ΅ένα έτσι ώστε να ΅εγιστοποιείται το πολλαπλασιαστικό αποτέλεσ΅α. Κάθε

καταρτιζό΅ενος ΅πορεί να θεωρηθεί ως ένας ΅ελλοντικός εκπαιδευτής άλλων δασκά-

λων σε σχέση ΅ε τη ΅εθοδολογία και την πρακτική της Π.Ε. Τα προγρά΅΅ατα της Π.Ε.

πρέπει να περιέχουν ΅ια διάσταση ηθικής και ήθους για την οποία οι εκπαιδευτικοί

πρέπει να αποτελούν το πρότυπο.

Στόχος: Προώθηση της προ-υπηρεσιακής και ενδο-υπηρεσιακής κατάρτισης ειδικευ΅έ-

νου προσωπικού για την τυπική και ΅η τυπική Π.Ε.

∆ράση 1η: Προώθηση της προ-υπηρεσιακής κατάρτισης.

71. Τόσο ΅εσοπρόθεσ΅α όσο και ΅ακροπρόθεσ΅α, ο καλύτεροςτρόπος για την εξα-

σφάλιση της σταθερής ανάπτυξης της Π.Ε. σε εθνικό επίπεδο, είναι να ενσω΅ατωθεί η

περιβαλλοντική διάσταση στην προ-υπηρεσιακή κατάρτιση των εκπαιδευτικών και άλλου

εκπαιδευτικού προσωπικού, ιδιαίτερα στις ποικίλες ειδικότητες των φυσικών και των

κοινωνικών επιστη΅ών, καθώς και των τεχνολογικών ειδικοτήτων ΅έσου επιπέδου. Στις

εκπαιδευτικές ΅εταρρυθ΅ίσεις που θα πραγ΅ατοποιήσουν τα Κράτη-Μέλη, πρέπει να

διασφαλιστεί ένας κατάλληλος χώρος για ΅ια ουσιαστική προσέγγιση της Π.Ε. σε νέα

εκπαιδευτικά σχέδια και προγρά΅΅ατα.

72. Η αρχική κατάρτιση του εκπαιδευτικού πρέπει να περιλα΅βάνει πρακτική εξάσκηση

και εργασία ΅ε άλλους ειδικούς στην ανάπτυξη και εφαρ΅ογή των προγρα΅΅άτων Π.Ε. Οι

εκπαιδευτές των εκπαιδευτικών της πρωτοβάθ΅ιας εκπαίδευσης πρέπει να έχουν διδα-

χθεί αρχές για την προστασία του περιβάλλοντος.

∆ράση 2η: Προώθηση της ενδοϋπηρεσιακής κατάρτισης

73. Επειδή ΅όνο η επανακατάρτιση του προσωπικού σε όλα τα επίπεδα και όλες τις

κατηγορίες της παιδείας ΅πορεί να απαντήσει στις ά΅εσες απαιτήσεις της Π.Ε., αυτή

είναι η προτεραιότητα στο θέ΅α της κατάρτισης. Είναι επο΅ένως απαραίτητο να ενισχυ-

θούν οι δραστηριότητες για την κατάρτιση και να επινοηθούν, να εξετασθούν και αξιολο-

γηθούν νέες ΅ορφές ενδοϋπηρεσιακής κατάρτισης, ώστε να αυξηθεί το ποιοτικό αποτέ-

λεσ΅α της επανακατάρτισης και ταυτόχρονα να ΅ειωθεί η οικονο΅ική επιβάρυνση για τα

Κράτη-Μέλη. Σε κάθε χώρα πρέπει να υπάρξει ένας πυρήνας εκπαιδευτών των εκπαι-

δευτικών και ειδικών για την κατάρτιση των εκπαιδευτικών. Ιδιαίτερα οι ειδικοί πρέπει

να κατέχουν σε ΅εγάλο βαθ΅ό τις πρόσφατες περιβαλλοντικές εξελίξεις και τα ερευνη-

τικά πορίσ΅ατα παγκοσ΅ίως και να ΅εταγγίζουν αυτές τις γνώσεις στους αρ΅όδιους

φορείς ή το προσωπικό.

74. Πειρα΅ατισ΅οί που έχουν πραγ΅ατοποιηθεί σε ένα αριθ΅ό κρατών σχετικά ΅ε την

αυτο-΅όρφωση και την εξ'αποστάσεως κατάρτιση ΅ε τη χρήση ποικίλων ΅έσων (τύπος,

ραδιόφωνο, τηλεόραση, video, και εκπαίδευση βοηθού΅ενη από υπολογιστές), πρέπει

να αξιολογηθούν συστη΅ατικά ώστε να διαπιστωθεί εάν αυτές είναι κατάλληλες να ΅ε-

ταφερθούν και σε άλλες περιοχές ή χώρες. Τα πειρα΅ατικά προγρά΅΅ατα (projects) που

έλαβαν χώρα στο πλαίσιο του ΙΕΕΡ σε συνεργασία ΅ε τα κατάλληλα ιδρύ΅ατα των χωρών

΅ελών ΅πορούν να χρησι΅οποιηθούν ως ένα πλαίσιο για αυτό το σκοπό.

75. Υπάρχει ανάγκη για προετοι΅ασία, διαρκή αναθεώρηση και ανανέωση του βασικού

αναλυτικού προγρά΅΅ατος, των αρχών, των εγχειριδίων και των υλικών αναφοράς για

τους εκπαιδευτικούς, τους διευθυντές των σχολείων, τους διοικητικούς διευθυντές και

το λοιπό εκπαιδευτικό προσωπικό. Εκτός από τους εκπαιδευτικούς πρέπει να καταρτι-

στούν και να επανακαταρτιστούν και άλλοι παράγοντες του εκπαιδευτικού συστή΅ατος.

76. Σε περιφερειακό και διαπεριφερειακό επίπεδο οι ανταλλαγές των εκπαιδευτικών

΅πορεί να ενισχύσουν την πρακτική στην Π.Ε. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται κατάρτιση

σχετικά ΅ε τις τεχνικές πειθούς, ώστε ΅αζί ΅ε τους διοικητικούς διευθυντές να τις

χρησι΅οποιήσουν για την εξασφάλιση διευκολύνσεων, ανταλλαγών, ανάπτυξη των πό-

ρων κ.α.

77. ∆ραστηριότητες του ΙΕΕΡ σχετικά ΅ε την κατάρτιση των εκπαιδευτικών και άλλου

προσωπικού-κλειδίπου διεξάγονται ΅έσω συναντήσεων, σε΅ιναρίων, εργαστηρίων, σει-

ρών ΅αθη΅άτων, κ.τ.λ. σε περιφερειακό, υποπεριφερειακό και εθνικό επίπεδο, πρέπει

να διεξάγονται σε συνεργασία ΅ε εκπαιδευτικά ιδρύ΅ατα τα οποία έχουν καταστεί εξει-

δικευ΅ένα κέντρα ΅ε την κατάλληλη υποδο΅ή, το ανθρώπινο δυνα΅ικό και ευκολίες οι

οποίες ΅πορούν να εξασφαλίσουν το κατάλληλο ά΅εσο και ΅ακροπρόθεσ΅ο αποτέλε-

σ΅α.

Ε. Τεχνική και Επαγγελ΅ατική εκπαίδευση.

Οδηγία στρατηγικής:

"Η ενσω΅άτωση της Π.Ε. σε άλλους τύπους εκπαίδευσης και ιδιαίτερα στην εκπαίδευ-

ση που έχει σχέση ΅ε το περιβάλλον εργασίας αντιπροσωπεύει ΅ια επείγουσα ανά-

γκη. Γι' αυτό, το αναλυτικό πρόγρα΅΅α πρέπει να περιλα΅βάνει πληροφορίες για τις

περιβαλλοντικές αλλαγές οι οποίες είναι αποτέλεσ΅α της εργασίας την οποία θα κά-

νουν. Με αυτό τον τρόπο η επαγγελ΅ατική εκπαίδευση ΅πορεί να αυξήσει το βαθ΅ό

ενη΅έρωσης σχετικά ΅ε τη σχέση που υπάρχει ανά΅εσα στους ανθρώπους και στο

κοινωνικό, φυσικό και πολιτιστικό τους περιβάλλον και να προκαλέσει την επιθυ΅ία για

τη βελτίωση του περιβάλλοντος ΅έσω της επιρροής στις διαδικασίες λήψης αποφά-

σεων" (Τιφλίδα 1977, σελ. 19-34).

78. Ανά΅εσα στις διάφορες ο΅άδες εκπαιδευτικού προσωπικού για τις οποίες η περι-

βαλλοντική κατάρτιση αποτελεί προτεραιότητα, πρέπει να αναφερθεί ιδιαίτερα το προ-

σωπικό που ε΅πλέκεται σε δραστηριότητες ΅η τυπικής εκπαίδευσης, ειδικά οι διδάσκο-

ντες στην εκπαίδευση ενηλίκων, εργατών, στην κατάρτιση διοίκησης, αγροτική εκπαί-

δευση, εκπαίδευση για την υγεία και διατροφή, εκπαίδευση για τον αναλφαβητισ΅ό, κ.-

τ.λ. Σε όλα τα προγρά΅΅ατα που σχετίζονται ΅ε τη ΅η τυπική εκπαίδευση πρέπει να

περιλα΅βάνεται ένα τ΅ή΅α που να σχετίζεται ΅ε την κατάρτιση στην Π.Ε., όπως ασφα-

λώς και σ'αυτά που διεξάγονται ΅έσα στο πλαίσιο του ΙΕΕΡ και σε όλα τα προγρά΅΅ατα

του Οργανισ΅ού Ηνω΅ένων Εθνών.

79. Η εργασία των τεχνικών και των επαγγελ΅ατιών ΅έσης βαθ΅ίδας (χειρωνακτικοί

εργάτες, αγρότες, στελέχη επιχειρήσεων και βιο΅ηχανιών, βιοτέχνες, κ.τ.λ.) συχνά έχει

ση΅αντική επίπτωση στους φυσικούς πόρους και συνεπώς στη διατήρηση του παραγω-

γικού δυνα΅ικού των φυσικών και ανθρωπογενών οικοσυστη΅άτων.

80. Παρόλες τις ση΅αντικές προσπάθειες των Κρατών-Μελών, η περιβαλλοντική διά-

σταση είναι περιθωριακή και ανεπαρκώς ενσω΅ατω΅ένη στην αρχική κατάρτιση για διά-

φορες ειδικότητες της ΅έσης τεχνικής και επαγγελ΅ατικής εκπαίδευσης, καθώς και

σ'αυτές του διδακτικού προσωπικού σε πολλές χώρες. Σε κάθε περίπτωση πάντως η

κατάρτιση αυτή υπολείπεται σε ΅εγάλο βαθ΅ό από εκείνη που παρέχεται στη γενική

τυπική εκπαίδευση. Η ενίσχυση της Π.Ε. στην τεχνική και επαγγελ΅ατική εκπαίδευση

πρέπει να γίνει η κύρια προτεραιότητα για τη βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλο-

ντος στο πλαίσιο της βιώσι΅ης ανάπτυξης. Τα ση΅αντικά πορίσ΅ατα του Πρώτου ∆ιε-

θνούς Συνεδρίου της UNESCO για την Τεχνική και Επαγγελ΅ατική Εκπαίδευση (Βερολί-

νο, 1987) πρέπει να συνδυαστούν ΅ε τους στόχους της Π.Ε. στη διδακτική διαδικασία.

81. Η ενσω΅άτωση της Π.Ε. στην τεχνική, επαγγελ΅ατική και γενική εκπαίδευση πρέ-

πει να αποτελεί ένα ολοκληρω΅ένο τ΅ή΅α των αναπτυξιακών σχεδίων των κυβερνή-

σεων. Χρειάζεται επίσης να αρθεί η φαινο΅ενική αντίθεση ανά΅εσα στις απαιτήσεις της

περιβαλλοντικής προστασίας, της περιβαλλοντικής γνώσης εκ ΅έρους των τεχνικών και

της επαγγελ΅ατικής τους ετοι΅ότητας για να ανταποκριθούν στα ανα΅ενό΅ενα καθήκο-

ντα τους. Μ'αυτή τη λογική η τεχνική και επαγγελ΅ατική εκπαίδευση θα ΅πορούσε ΅ε

ιδανικό τρόπο να συνδυάσει την ανθρώπινη ή τεχνική δραστηριότητα και την προστασία

του περιβάλλοντος ως συ΅βατών ΅εταξύ τους, ΅έσα στο πλαίσιο της βιώσι΅ης ανάπτυξης.

Στόχος: Ενσω΅άτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στην τεχνική και επαγγελ΅ατική

εκπαίδευση.

∆ράση 1η: Ανάπτυξη υλικού και προγρα΅΅άτων για την εκπαίδευση και κατάρτιση.

82. θα πρέπει νσ ενισχυθούν τα ΅έτρα για την ανάπτυξη προγρα΅΅άτων για την εκπαί-

δευση των τεχνικών και επαγγελ΅ατιών της ΅έσης βαθ΅ίδας και για την κατάρτιση των

εκπαιδευτικών που θα παρέχουν αυτή την εκπαίδευση. Εδώ, θα πρέπει να αποφευχθεί η

επικέντρωση ΅όνο σε ειδικά προβλή΅ατα κάποιων επαγγελ΅άτων στο περιεχό΅ενο αυ-

τών των προγρα΅΅άτων, το οποίο κυρίως θα πρέπει να προσφέρει σε όλες τις επαγγελ-

΅ατικές κατηγορίες ΅ια γενική εκπαίδευση για τα περιβαλλοντικά θέ΅ατα.

83. Έχοντας αυτό κατά νου, τα ΅οντέλα αναλυτικών προγρα΅΅άτων και διδακτικού υλι-

κού που έχουν σχεδιαστεί για τη γενική περιβαλλοντική εκπαίδευση, στο πλαίσιο του

ΙΕΕΡ, ΅πορούν να συ΅πληρωθούν από τη ΅ελέτη προγρα΅΅άτων σχεδιασ΅ένων για τις

ποικίλες τεχνικές και περιβαλλοντικές ειδικότητες, στη γεωργία, τη βιο΅ηχανία και τις

υπηρεσίες, ανάλογα ΅ε το βαθ΅ό των επιπτώσεων τους στην ποιότητα του περιβάλλο-

ντος. Αυτά τα προγρά΅΅ατα πρέπει να σχεδιάζονται, να δοκι΅άζονται και να αξιολογού-

νται στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του ΙΕΕΡ και σε στενή συνεργασία ΅ε τα ειδικευ-

΅ένα εθνικά και περιφερειακά ιδρύ΅ατα.

84. Με βάση τα ανωτέρω, πρέπει να θεωρηθεί ότι η Π.Ε. στον τεχνικό και επαγγελ΅α-

τικό το΅έα δια΅ορφώνεται σε τρεις κατηγορίες: α) Ο κοινός πυρήνας της Π.Ε. που δίνε-

ται στη γενική εκπαίδευση, β) ειδικές γνώσεις και δεξιότητες που χρειάζονται εξαιτίας

της ευαίσθητης αλληλεπίδρασης των τεχνικών ΅ε το περιβάλλον, και γ) οι γνώσεις και

οι δεξιότητες που απαιτούνται σε εκείνα τα επαγγέλ΅ατα που συνιστούν ΅ια βέβαιη

απειλή για το περιβάλλον ή έχουν τη δυνατότητα να το βελτιώσουν.

∆ράση 2η: Κατάρτιση και ενη΅έρωση των εκπαιδευτικών.

85. Όπως και στη γενική εκπαίδευση, η πιο κατάλληλη στιγ΅ή για την εκπαίδευση των

εκπαιδευτικών είναι η προϋπηρεσιακή κατάρτιση τους. Περιβαλλοντικά θέ΅ατα θα ΅πο-

ρούσαν να αποτελούν ΅έρος των σπουδών στα πολυτεχνεία, τις αγροτικές, βιο΅ηχανι-

κές σχολές και άλλα ιδρύ΅ατα που καταρτίζουν τους διδάσκοντες για την τεχνική και

επαγγελ΅ατικήεκπαίδευση. Το ΙΕΕΡ πρέπει να παράγει, να αξιολογήσει και να διαδώσει

πρότυπα αναλυτικά προγρά΅΅ατα Π.Ε. που στηρίζονται στις ανάγκες της τεχνικής και

επαγγελ΅ατικής εκπαίδευσης.

Η περιβαλλοντική συνειδητοποίηση ΅πορεί να αναπτυχθεί ΅ε προγρά΅΅ατα ενδοϋ-

πηρεσιακής επι΅όρφωσης των εκπαιδευτικών, εκπαιδευτών και άλλου προσωπικού στα

διάφορα τεχνικά και επαγγελ΅ατικά ιδρύ΅ατα κατάρτισης, αγροτικές σχολές, τεχνικά

λύκεια, σχολές εργατικών σω΅ατείων για τεχνική κατάρτιση, κ.τ.λ. Τα προγρά΅΅ατα ΅ι-

κρής διάρκειας που θα περιλα΅βάνουν γενικά, την αντι΅ετώπιση των περιβαλλοντικών

προβλη΅άτων, αλλά και εξειδικευ΅ένο περιεχό΅ενο για ειδικούς, φαίνεται να είναι τα

πιο κατάλληλα για την επίτευξη αυτού του στόχου. Εν κατακλείδι, η κατάρτιση των εκ-

παιδευτικών της τεχνικής και επαγγελ΅ατικής εκπαίδευσης πρέπει να αντανακλά πλή-

ρως τους στόχους της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

∆ράση 3η: ∆ράση προτεραιότητας στον το΅έα παροχής υπηρεσιών.

87. Ο τουρισ΅ός είναι ΅ια από τις δραστηριότητες στον το΅έα υπηρεσιών, η οποία

λόγω της διεθνούς ε΅βέλειας και της έκτασης της έχει τη ΅εγαλύτερη επίδραση στο

περιβάλλον. Γι'αυτό, επείγει σε ΅ερικές περιπτώσεις να βρεθούν ΅ορφές οργανω΅ένου

τουρισ΅ού, οι οποίες ενώ θα εξασφαλίζουν την ανάπτυξη της βιο΅ηχανίας τουρισ΅ού, θα

είναι πιο συ΅βατές ΅ε τη διατήρηση των φυσικών πόρων και τις αισθητικές αξίες του

περιβάλλοντος. Γι'αυτό το σκοπό πρέπει να οργανωθεί ΅ια διεθνής ενη΅ερωτική συνά-

ντηση για τους υπεύθυνους των εθνικών τουριστικών υπηρεσιών. Αυτή η συνάντηση θα

΅πορούσε να οργανωθεί ΅έσα στο πλαίσιο εργασιών του ΙΕΕΡ το οποίο θα πρέπει να

προσπαθήσει να αναζητήσει δυνα΅ικούς εθνικούς και διεθνείς πόρους για επιχορήγηση

΅ιας τέτοιας διοργάνωσης. Καθώς ο τουρισ΅ός έχει τοπικό και εθνικό χαρακτήρα, οι

περιβαλλοντικές δράσεις πρέπει να οργανωθούν ανάλογα.

Οι οδηγίες για τον τουρισ΅ό θα πρέπει να είναι σε αρ΅ονία ΅ε τα φυσικό και πολιτιστικό

περιβάλλον ΅ιας περιοχής.

ΣΤ. Εκπαίδευση και ενη΅έρωση του κοινού.

Οδηγία στρατηγικής:

Υπάρχει ανάγκη ευαισθητοποίησης του κοινού ως προς το περιβάλλον στο οποίο ζεί

΅ε κατάλληλα προγρά΅΅ατα Π.Ε. και για την ενεργή συ΅ετοχή του στη λύση περιβαλ-

λοντικών προβλη΅άτων της σύγχρονης κοινωνίας. Τα ΜΜΕ παίζουν ση΅αντικό ρόλο

στην προώθηση της Π.Ε. προσεγγίζοντας το ευρύτερο κοινό." (Τιφλίδα 1977, σελ. 21,

31).

88. Την τελευταία δεκαετία έχει γίνει ση΅αντική πρόοδος στην εκπαίδευση και ενη΅έ-

ρωση του κοινού, (νέοι, ενήλικες, παραγωγοί, καταναλωτές, αυτοί που παίρνουν απο-

φάσεις και αυτοί που τις εκτελούν) κυρίως στις βιο΅ηχανικές χώρες, ΅ε τη συ΅βολή των

περιβαλλοντικών οργανώσεων και την προβολή περιβαλλοντικών θε΅άτων από τα ΜΜΕ.

Σε ΅εγάλο αριθ΅ό Κρατών-Μελών ξεπήδησαν χιλιάδες ΅ικρές οργανώσεις που έπαιξαν

ση΅αντικό εκπαιδευτικό ρόλο, είτε απευθείας ΅έσω της δουλιάς των ΅ελών τους, είτε

από την παρακολούθηση των δραστηριοτήτων τους από τα ΜΜΕ. Επιπλέον, τα ΜΜΕ

έχουν αφιερώσει ση΅αντικό χρόνο ΅ετάδοσης για προγρά΅΅ατα ενη΅έρωσης του κοινού

σε γενικά και ειδικά περιβαλλοντικά θέ΅ατα. Στην ενη΅έρωση του κοινού έχουν συ΅βά-

λει διεθνείς, περιφερειακές και εθνικές ΜΚΟ (Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις), ΅ουσεία

Φυσικής Ιστορίας, Εθνικοί ∆ρυ΅οί και καταφύγια ζώων.

89. Παρόλο που σε κάποιες χώρες έχει γίνει ΅εγάλη αλλαγή στο επίπεδο ενη΅έρωσης

για το περιβάλλον και τα προβλή΅ατα του, ΅ένουν ακό΅η απραγ΅ατοποίητοι στόχοι, αν

σκεφθεί κανείς ότι στόχος πρέπει να είναι η δη΅ιουργία ΅ιας γνήσιας ΅αζικής, όσον

αφορά στο περιβάλλον, κουλτούρας, που θα τη ΅οιράζονται όλα τα τ΅ή΅ατα του πληθυ-

σ΅ού και η πλειονότητα των χωρών.

90. Οι δυσκολίες που δη΅ιουργούν αυτή την κατάσταση είναι ποικίλες. Πρώτον το κό-

στος προετοι΅ασίας και παραγωγής των προγρα΅΅άτων από τα ΜΜΕ (κυρίως ταινίες

και τηλεοπτικές σειρές) καθώς και τα δικαιώ΅ατα εκ΅ετάλλευσης είναι εξαιρετικά υψη-

λά. Αυτό περιορίζει ση΅αντικά την παραγωγή και διανο΅ή των προγρα΅΅άτων σε πολλές

χώρες κυρίως τις αναπτυσσό΅ενες.

91. Έχει παρατηρηθεί ότι πολλά ενη΅ερωτικά προγρά΅΅ατα δεν έχουν ευαισθητοποιή-

σει όλες τις κατηγορίες του κοινού, ειδικότερα τις ο΅άδες ΅ε ΅εγάλη επίδραση, λόγω

της επαγγελ΅ατικής τους δραστηριότητας, στο περιβάλλον. Είναι αναγκαίο να βελτιω-

θεί η επικοινωνία των επιστη΅όνων ΅ε το κοινό, καθώς και ο ενεργός ρόλος των γυναι-

κών στη σύγχρονη κοινωνία και την Π.Ε. Αναγκαίο επίσης είναι να γίνει χρήση τοπικών

γνώσεων και παραδοσιακών δεξιοτήτων και αξιών και ειδικών εκπαιδευτικών προγρα΅-

΅άτων κατάρτισης και επανακατάρτισης στις αναπτυσσό΅ενες χώρες.

92. Ανά΅εσα στα ε΅πόδια για την ανάπτυξη ΅ιας γνήσιας "περιβαλλοντικής παιδείας"

πρέπει να αναφερθεί επίσης η ασαφής πληροφόρηση που δίνεται για τα περιβαλλοντικά

θέ΅ατα από τα ΜΜΕ. Αυτό οφείλεται στην ποικιλία των οτόχων και των προτεραιοτήτων

που υποκρύπτουν αυτά τα ΅ηνύ΅ατα. Έτσι, δεν είναι πάντα δυνατόν άνθρωποι χωρίς την

προαπαιτού΅ενη παιδεία να ερ΅ηνεύσουν τα ΅ηνύ΅ατα που απευθύνονται σ'αυτούς.

Ένα άλλο ε΅πόδιο που αντιτίθεται στις προσπάθειες της εκπαίδευσης του κοινού,

γεγονός που περιορίζει ση΅αντικά την επιρροή της, είναι η απουσία από τα προγρά΅΅α-

τα των περιβαλλοντικών ΜΜΕ του ουσιαστικού περιεχο΅ένου που θα διεγείρει ΅ια πιο

κατάλληλη συ΅περιφορά, στα οποία προγρά΅΅ατα δε δίνονται εύκολα απαντήσεις σε

ερωτή΅ατα ατό΅ων ή ο΅άδων και στα οποία εν ΅έρει δεν υπάρχει συντονισ΅ός ανά΅εσα

σε ειδικούς της εκπαίδευσης και ειδικούς της επικοινωνίας κατά την προετοι΅ασία τους.

Μία λύση ΅πορούν να αποτελούν τα φτηνά προγρά΅΅ατα στο ραδιόφωνο και την τηλεό-

ραση όπου θα γίνονται συζητήσεις πάνω σε περιβαλλοντικά ζητή΅ατα όπου θα συ΅΅ετέ-

χουν επιστή΅ονες, σχεδιαστές, άνθρωποι που συ΅΅ετέχουν στη λήψη αποφάσεων και

το ευρύ κοινό. Επίσης, αποτελεσ΅ατικά είναι ραδιοφωνικά προγρά΅΅ατα στα οποία επι-

τρέπονται ερωτήσεις του κοινού προς τους συ΅΅ετέχοντες ειδικούς.

94. Για την αντι΅ετώπιση αυτών των δυσκολιών απαιτείται η ά΅εση λήψη κάποιων ΅έ-

τρων. Η εκπαίδευση και πληροφόρηση του κοινού στον το΅έα αυτό, εκτός από τον ση΅α-

ντικό ρόλο που παίζει στην "περιβαλλοντική παιδεία" είναι και ένα ιδανικό ΅έσο για τη

συ΅πλήρωση των κενών του τυπικού εκπαιδευτικού συστή΅ατος, προσφέροντας περι-

βαλλοντική εκπαίδευση σε ΅εγάλες ο΅άδες πληθυσ΅ού που δεν έχουν δεχθεί κα΅΅ία

΅ορφή εκπαίδευσης.

Στόχος: Η πιο αποτελεσ΅ατική εκπαίδευση και ενη΅έρωση του κοινού για το περιβάλ-

λον ΅ε χρήση των ΜΜΕ και των νέων τεχνολογιών επικοινωνίας και πληροφορίας.

∆ράση 1η: Παραγωγή εκπαιδευτικών προγρα΅΅άτων σχετικών ΅ε τα ΜΜΕ.

95. Ση΅αντική είναι η δη΅ιουργία εκπαιδευτικών προγρα΅΅άτων σχετικών ΅ε τα ΜΜΕ

αφού ΅ε αυτόν τον τρόπο θα ΅πορεί ο κάθε άνθρωπος, αφού επι΅ορφωθεί, να αναλύσει

και να αξιολογήσει τη φύση, το στόχο και την επιδίωξη κάθεπληροφορίας που παίρνει

από τα ΜΜΕ σε σχέση ά΅εση ή έ΅΅εση ΅ε το περιβάλλον. Κατόπιν σχετικής έρευνας,

τέτοια προγρά΅΅ατα θα πρέπει να συ΅περιληφθούν σε όλη τη διαδικασία της γενικής

εκπαίδευσης' που σχετίζεται ΅ε το περιβάλλον, αρχίζοντας από την πρωτοβάθ΅ια εκπαί-

δευση.

96. Παράλληλα, οποιαδήποτε βελτίωση στην ποιότητα των ΅ηνυ΅άτων που αφορούν το

περιβάλλον εξαρτάται από τη σχετική ε΅πειρία και συνειδητοποίηση των επαγγελ΅α-

τιών δη΅οσιογράφων. Απαιτείται η συνεργασία ΅εταξύ επιστη΅όνων και δη΅οσιογρά-

φων. Τα καλύτερα προγρά΅΅ατα ή άρθρα για περιβαλλοντικά προβλή΅ατα και τις λύσεις

τους προκύπτουν από ΅ια ενεργό συνεργασία ΅εταξύ επιστη΅όνων και επαγγελ΅ατιών

που έχουν σχέση ΅ε τα ΜΜΕ. Είναι, γι'αυτό, αναγκαία η ενσω΅άτωση περιβαλλοντικής

διάστασης σε προγρά΅΅ατα κατάρτισης των δη΅οσιογράφων, στελεχών διαφή΅ισης,

σκηνοθετών τηλεόρασης, κ.ο.κ. ΅ε στόχο να κάνου΅ε την Π.Ε. γενικά προσιτή σε εθνικό

επίπεδο. ∆ιεπιστη΅ονικά σε΅ινάρια ΅ικρής διάρκειας θα ΅πορούσαν να οργανωθούν,

τόσο για τους εργαζο΅ένους στα ΜΜΕ, όσο και για τα εκπαιδευό΅ενα στελέχη των ΜΜΕ.

∆ράση 2η: Χρήση νέων ΅έσων επικοινωνίας και ΅εθόδων ενεργητικής διδασκαλίας.

97. Είναι επιτακτική η ανάπτυξη πιο αποτελεσ΅ατικών και λιγότερο δαπανηρών ενη΅ε-

ρωτικών προγρα΅΅άτων για την ευαισθητοποίηση και ενη΅έρωση του κοινού. Αυτό προϋ-

ποθέτει ότι τα προγρά΅΅ατα που σχετίζονται ΅ε το περιβάλλον αποβλέπουν σε διάφο-

ρους εκπαιδευτικούς στόχους (βοηθούν στη συνειδητοποίηση, δια΅ορφώνουν αξίες, πα-

ρέχουν επιστη΅ονικές και τεχνικές πληροφορίες, κ.τ.λ.) και προσαρ΅όζονται στις ανά-

γκες και τα ενδιαφέροντα των διαφορετικών τύπων χρηστών. Αυτά τα προγρά΅΅ατα θα

πρέπει να αξιοποιούν τις δυνατότητες των νέων τεχνολογιών (επεξεργασία δεδο΅έ-

νων, video, κ.λ.π.). Για το σκοπό αυτό, πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στις εκπαιδευτι-

κές ΅εθόδους (όπως περιβαλλοντικά παιχνίδια και προσο΅οιώσεις), οι οποίες επιτρέ-

πουν την αναπαράσταση σύνθετων καταστάσεων που ΅οιάζουν ΅ε αυτές της πραγ΅ατι-

κής ζωής.

98. Υπάρχοντα προγρά΅΅ατα γενικής και τεχνικής εξ αποστάσεως εκπαίδευσης (όπως

αυτό για τους αγρότες της Λατινικής Α΅ερικής), θα πρέπει να ενισχυθούν ΅ε την προ-

σθήκη ΅ιας διάστασης Π.Ε.

∆ράση 3η: ∆η΅ιουργία τράπεζας οπτικοακουστικού υλικού.

99. Ο προσδιορισ΅ός και η χρήση των ΅ηχανισ΅ών που διευκολύνουν την παραγωγή και

διανο΅ή των οπτικοασκουστικών (video και Η/Υ) περιβαλλοντικών προγρα΅΅άτων συ΅-

βάλλει ση΅αντικά στην ανάπτυξη της εκπαίδευσης στον το΅έα αυτό. Για το λόγο αυτό

πρέπει να γίνουν βή΅ατα προς τη δη΅ιουργία ΅ιας τράπεζας περιβαλλοντικών προγρα΅-

΅άτων ΅ε ελεύθερη πρόσβαση που θα αποτελείται από οπτικοακουστικά έργα για το

κοινό, που θα δοθούν στο παγκόσ΅ιο κοινό από τους δη΅ιουργούς τους (άτο΅α ή φο-

ρείς). Οι πληροφορίες που θα υπάρχουν θα πρέπει να γίνουν διαθέσι΅ες σε ευρύτερο

κοινό ΅ ε τη βοήθεια βάσεων δεδο΅ένων που θα ενη΅ερώνονται τακτικά και θα διαχέο-

νται ΅έσα από το δίκτυο του ΙΕΕΡ και το ενη΅ερωτικό δελτίο Connect.

∆ράση 4η: Χρήση και ανάπτυξη εκθέσεων και ΅ουσείων.

100. Τα κατά τόπους ΅ουσεία, (οικολογικά, φυσικής ιστορίας κ.τ.λ.) παίζουν ση΅αντι-

κό ρόλο στην χρήση των νέων περιβαλλοντικών δεδο΅ένων και ε΅πειριών, και τη γενική

εκπαίδευση και ενη΅έρωση του κοινού, ΅αθητών και των εκπαιδευτικών. Ο εκπαιδευτι-

κός αυτός ρόλος των ΅ουσείων κορυφώνεται ΅ε την διοργάνωση ειδικών εκθέσεων,

διαλέξεων και εκδρο΅ών που θα υπογρα΅΅ίζουν τις παγκόσ΅ιες, περιφερειακές, εθνι-

κές και τοπικές περιβαλλοντικές συνθήκες. Οι αναπτυσσό΅ενες χώρες θα πρέπει να

βοηθηθούν στη δη΅ιουργία τέτοιων ΅ουσείων ΅ε συνεργασία και επιστη΅ονικές ανταλ-

λαγές.

∆ράση 5η: Ανάπτυξη κοινής δράσης UNESCO-UNEP .

101. Τα ΜΜΕ δεν αρκούν από ΅όνα τους για την εκπαίδευση του κοινού, καθώς είναι

πιο αποτελεσ΅ατική η προσωπική επαφή ΅έσα από τοπικές οργανώσεις, που επηρεάζει

απ'ευθείας στάσεις και δράσεις. Χρειάζεται και η συ΅βολή του σχολικού συστή΅ατος και

των ΜΚΟ που παρέχουν την απαραίτητη υποδο΅ή για συνεχή και ΅όνι΅η εκπαίδευση. Η

κοινή δράση της UNESCO-UNEP είναι ιδιαίτερα ση΅αντική.

102. Για την οικονο΅ική και αποτελεσ΅ατική διάδοση της περιβαλλοντικής γνώσης στο

κοινό, θα ΅πορούσαν η UNESCO και το UNEP από κοινού ή ξεχωριστά να επεξεργάζο-

νται και παρουσιάζουν επιστη΅ονικές πληροφορίες στους δη΅οσιογράφους και τα ΜΜΕ.

Εκπαιδευτικά σε΅ινάρια και κοινά προγρά΅΅ατα θα ΅πορούσαν να οργανωθούν από επι-

στη΅ονικά ιδρύ΅ατα και τα ΜΜΕ. Έτσι ΅ε ΅ικρό κόστος, θα ΅πορούν να βελτιωθούν τα

προγρά΅΅ατα του ραδιοφώνου, της τηλεόρασης και άλλων ΜΜΕ συγκρινό΅ενα ΅ε την

παραγωγή τέτοιων προγρα΅΅άτων ή άρθρων από τις υπηρεσίες των Ηνω΅ένων Εθνών.

ΣΤ. Γενική Πανεπιστη΅ιακή Εκπαίδευση.

Οδηγία στρατηγικής:

"Τα πανεπιστή΅ια, ως ερευνητικά και εκπαιδευτικά κέντρα για ειδικευ΅ένο προσωπι-

κό θα πρέπει να εκπονήσουν έρευνες για την Π.Ε. και να επι΅ορφώσουν ειδικούς στην

τυπική και άτυπη εκπαίδευση. ΗΠ.Ε. είναι απαραίτητη για τις σπουδές σε όλους τους

επιστη΅ονικούς κλάδους, όχι ΅όνο για τις θετικές επιστή΅ες, αλλά και για τις κοινωνι-

κές επιστή΅ες και τις τέχνες γιατί η σχέση ανά΅εσα στην φύση, την τεχνολογία και την

κοινωνία χαράζει και καθορίζει την ανάπτυξη ΅ιας κοινωνίας." (Τιφλίδα 1977, σελ.33).

103. Ο σκοπός της γενικής πανεπιστη΅ιακής εκπαίδευσης των φοιτητών, πρίν ή κατά

τη διάρκεια της ειδίκευσης τους είναι να τους δώσει τη δυνατότητα να βρουν τη θέση

τους ΅έσα στο γενικό πλαίσιο της υπάρχουσας γνώσης και των σύγχρονων τάσεων και

να ενισχύσει την πληροφόρηση τους για τα κυριότερα προβλή΅ατα που αντι΅ετωπίζει ο

σύγχρονος κόσ΅ος.

104. Μέσα σ'αυτό το πλαίσιο η γενική Π.Ε. ση΅αίνει αποτελεσ΅ατικά δο΅η΅ένες εκ-

παιδευτικές δραστηριότητες, των οποίων οι στόχοι και το περιεχό΅ενο σχετίζονται ΅ε

ση΅αντικές πλευρές των περιβαλλοντικών θε΅άτων.

105. Η ανάγκη να περιλα΅βάνονται περιβαλλοντικά θέ΅ατα στην γενική πανεπιστη΅ια-

κή εκπαίδευση, αναγνωρίζεται πλέον από πολλές χώρες. Σε πολλές περιπτώσεις η

εξοικείωση των φοιτητών ΅ε τα περίπλοκα περιβαλλοντικά προβλή΅ατα, τους βοηθάει

να γνωρίσουν τις διάφορες πλευρές της πραγ΅ατικότητας και ενθαρρύνει την ανάπτυξη

του διεπιστη΅ονικού διαλόγου για αποτελεσ΅ατική περιβαλλοντική δράση.

106. Η Π.Ε. στα πανεπιστή΅ια παρόλο που κερδίζει έδαφος, αναπτύσσεται σε πολλές

χώρες ΅ε διαφορετικό ρυθ΅ό. Σε πολλές αναπτυσσό΅ενες χώρες η Π.Ε. συ΅περιλα΅βά-

νεται περιστασιακά ή και καθόλου στην πανεπιστη΅ιακή εκπαίδευση. Αυτό δείχνει πως

υπάρχουν ακό΅α πολλά κενά στην πανεπιστη΅ιακή Π.Ε. και πόσο ση΅αντική είναι η ανα-

γνώριση της δράσης στον το΅έα αυτό σαν ΅ία από τις προτεραιότητες για την ερχό΅ενη

δεκαετία.

107. Το κύριο ε΅πόδιο που πρέπει να υπερπηδηθεί είναι το γεγονός ότι οι πανεπιστη-

΅ιακοί καθηγητές (στις φυσικές, κοινωνικές, ανθρωπιστικές επιστή΅ες κ.ο.κ.) εξαιτίας

του κατακερ΅ατισ΅ού των επιστη΅ονικών κλάδων, δεν έχουν τις απαιτού΅ενες ικανότη-

τες για διεπιστη΅ονικές και πολυεπιστη΅ονικές προσεγγίσεις που απαιτούν τα περιβαλ-

λοντικά θέ΅ατα. Εκτός αυτού, είναι ανεπαρκή τα εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα που σχε-

διάζονται για τη γενική πανεπιστη΅ιακή εκπαίδευση.

108. Πρέπει να είναι υψηλή προτεραιότητα η συ΅΅ετοχή γυναικών στην περιβαλλοντι-

κή εκπαίδευση και τις περιβαλλοντικές επιστή΅ες στο πανεπιστη΅ιακό επίπεδο.

Στόχος: Πιο αποτελεσ΅ατική ενσω΅άτωση της Π.Ε. στα πανεπιστή΅ια, αφού πρώτα έχουν

προηγηθεί οι απαραίτητες ΅ελέτες για το διδακτικό υλικό, την επι΅όρφωση και την δη-

΅ιουργία κατάλληλων θεσ΅ικών ΅ηχανισ΅ών.

∆ράση 1η: Ευαισθητοποίηση των ακαδη΅αϊκών αρχών.

109. Προκει΅ένου να εντατικοποιηθεί η συνεργασία ΅εταξύ ειδικών σε διάφορους

κλάδους και των πανεπιστη΅ιακών σχολών, πρέπει να ληφθούν δραστικά ΅έτρα από την

UNESCO και το UNEP στους το΅είς της γνώσης που αφορά το περιβάλλον, ώστε οι

ακαδη΅αϊκές αρχές να ενη΅ερωθούν για τη σπουδαιότητα που πρέπει να έχει η Π.Ε. στη

γενική πανεπιστη΅ιακή εκπαίδευση. Αυτό ΅πορεί να απαιτήσει αναδιοργάνωση του πα-

νεπιστη΅ιακού συστή΅ατος. Πρέπει ακό΅η να εξοικειωθούν ΅ε τις έννοιες, τις ΅εθό-

δους και τα ΅έσα που είναι τα πλέον κατάλληλα για την ανάπτυξη αυτής της εκπαίδευ-

σης. Αυτό το σκοπό ΅πορούν να υπηρετήσουν σε΅ινάρια ΅ικρής διάρκειας σε εθνικό ή

περιφερειακό επίπεδο, σε συνεργασία ΅ε τα ενδιαφερό΅ενα Πανεπιστή΅ια ή Ακαδη΅αϊ-

κούς Οργανισ΅ούς.

∆ράση 2η: Ανάπτυξη προγρα΅΅άτων σπουδών

110. Επίσης είναι επείγον να σχεδιαστούν προγρά΅΅ατα σπουδών κατά προτί΅ηση ΅ε

τη ΅ορφή ολοκληρω΅ένων ΅αθη΅άτων σε περιβαλλοντικά θέ΅ατα για όλους τους φοιτη-

τές κατά τη διάρκεια της γενικής εκπαίδευσης τους. Για να ενδυνα΅ώσου΅ε την κατα-

νόηση των σύγχρονων περιβαλλοντικών θε΅άτων τα ΅αθή΅ατα αυτά θα πρέπει να γίνο-

νται ΅ε τη συ΅βολή διαφόρων ακαδη΅αϊκών κλάδων. Αυτό θα συ΅βεί αν ασχοληθού΅ε ΅ε

θέ΅ατα όπως, σχεδιασ΅ός και εφαρ΅ογή αυτοδύνα΅ων αναπτυξιακών ΅οντέλων που

βασίζονται στην ορθολογική χρήση των φυσικών πόρων και είναι σχεδιασ΅ένα έτσι ώστε

να διατηρούν τη βιοποικιλότητα και την αισθητική του περιβάλλοντος. Τα εγχειρίδια και

τα βιβλία αναφοράς θα πρέπει και αυτά να δο΅ηθούν κατάλληλα σε κάθε χώρα ΅ε τη

βοήθειατου UNEP και της UNESCO.

111. Για το σκοπό αυτό πρέπει να γίνει συστη΅ατική χρήση των κοινωνικών επιστη΅ών,

΅ε στόχο να τονιστούν οι δεσ΅οί ΅εταξύ κοινωνικών συστη΅άτων και φύσης και κυρίως η

ση΅ασία των κοινωνικοπολιτιστικών παραγόντων στη γένεση των σύγχρονων περιβαλ-

λοντικών προβλη΅άτων. Τέλος, πρέπει να αναφερθεί η παραδοσιακή οικολογία ως ένα

τέτοιο αντικεί΅ενο.

∆ράση 3η: Ενδοϋπηρεσιακή κατάρτιση των εκπαιδευτικών.

112. Για να επιτύχου΅ε την ενσω΅άτωση της Π.Ε. στη γενική πανεπιστη΅ιακή εκπαί-

δευση πρέπει να γίνουν προσπάθειες για την ανάπτυξη εκπαιδευτικού περιεχο΅ένου

και εργαλείων (διδακτικές ΅έθοδοι, πηγές πληροφοριών, σύγχρονα ΅έσα επικοινωνίας),

έτσι ώστε η ενδοϋπηρεσιακή κατάρτιση των εκπαιδευτικών σε διάφορους παραδοσια-

κούς κλάδους να ΅πορεί να εντατικοποιηθεί ΅ε την ενη΅έρωση πάνω σε σύγχρονα περι-

βαλλοντικά προβλή΅ατα, ειδικότερα σε εθνικό πλαίσιο. Για την αρτιότερη κατάρτιση των

εκπαιδευτικών είναι απαραίτητο να ενσω΅ατωθούν στους υπάρχοντες κλάδους η διεπι-

στη΅ονικότητα και η περιβαλλοντική διάσταση.

∆ράση 4η: Ενδοπανεπιστη΅ιακή συνεργασία.

113. Για να διασφαλιστεί η πρόοδος της επιστη΅ονικής έρευνας και να επιτευχθεί η

διαρκής ενη΅έρωση των προγρα΅΅άτων Π.Ε. για τα πανεπιστή΅ια, πρέπει να γίνουν

προσπάθειες ώστε οι σχέσεις ΅εταξύ των ερευνητικών ιδρυ΅άτων για τις φυσικές και

κοινωνικές επιστή΅ες και των ειδικών στις παιδαγωγικές επιστή΅ες να γίνουν πιο στε-

νές και πιο συστη΅ατικές.

114. Μια πιο συστη΅ατική συνεργασία ΅εταξύ των ακαδη΅αϊκών και των σχεδιαστών

αναλυτικών προγρα΅΅άτων για την εκπαίδευση σε άλλες βαθ΅ίδες (Λύκειο, Τεχνικές

σχολές κ.τ.λ.) θα συ΅βάλει στην αποτελεσ΅ατικότητα της παρεχό΅ενης εκπαίδευσης.

Ζ. Εκπαίδευση Ειδικών Επιστη΅όνων

Οδηγία στρατηγικής:

"Η εκπαίδευση ΅ε στόχο τη λύση συγκεκρι΅ένων προβλη΅άτων είναι απαραίτητη για

τους επαγγελ΅ατίες ειδικούς επιστή΅ονες προκει΅ένου να είναι σε θέση να κατανοή-

σουν το περιβάλλον και να αναπτύξουν τις δεξιότητες εκείνες που θα δώσουν λύση σε

προβλή΅ατα που προκύπτουν από τη διαχείρηση του περιβάλλοντος". (Τιφλίδα 1977,

σελ. 20-21).

115. Για την επίτευξη της αειφορίας, είναι απαραίτητη η κατάρτιση, πάνω σε περιβαλ-

λοντικά θέ΅ατα,των ειδικών σε διάφορους επιστη΅ονικούς και τεχνολογικούς κλάδους

για να διασφαλισθούν λογικές και αρ΅ονικές αλληλεπιδράσεις ΅εταξύ των κοινωνικών

συστη΅άτων και του ανθρώπινου περιβάλλοντος στο πλαίσιο της βιώσι΅ης ανάπτυξης.

Προστασία του περιβάλλοντος, ση΅αίνει χρήση των πόρων του ΅ε βιώσι΅ο τρόπο. Αυτό

αποτελεί ΅ια βασική αρχή της κατάρτισης και επανακατάρτισης των ειδικών.

116. Τα ανώτερα εκπαιδευτικά ιδρύ΅ατα σε πολλές χώρες, έχουν κάνει ΅εγάλες προ-

σπάθειες για παροχή εξειδικευ΅ένης περιβαλλοντικής κατάρτισης, ειδικά ΅ε ΅εταπτυ-

χιακά ΅αθή΅ατα που υποστηρίζονται από την UNESCO, το UNEP και άλλες κυβερνητικές

και ΅η κυβερνητικές οργανώσεις. Αυτές οι προσπάθειες, ό΅ως, δεν είναι αρκετές και

πρέπει να συ΅πληρωθούν ΅ε δραστηριότητες άσκησης στο πεδίο.

Υπάρχουν ακαδη΅αϊκοί κλάδοι που δεν συνδέονται ά΅εσα αλλά έ΅΅εσα ΅ε το πε-

ριβάλλον, έχουν ό΅ως επίδραση στη βιώσι΅η ανάπτυξη των φυσικών πόρων. Οργανισ΅οί

όπως η UNESCO, το UNEP, ΜΚΟς (NGOs), πρέπει να συνεχίσουν τη δράση τους ώστε να

ενσω΅ατωθούν τα κατάλληλα περιβαλλοντικά στοιχεία σε όλα τα ΅αθή΅ατα της επαγ-

γελ΅ατικής και τεχνικής κατάρτισης (π.χ. για ΅ηχανικούς, αρχιτέκτονες, χη΅ικούς, σχε-

διαστές, οικονο΅ολόγους, δικηγόρους και τεχνικούς).

118. Τα εξειδικευ΅ένα προγρά΅΅ατα κατάρτισης για διάφορους κλάδους που έχουν

σχέση ΅ε το περιβάλλον, πρέπει να θεωρηθούν ως ά΅εση προτεραιότητα για να βοηθή-

σουν στη γενική συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προβλη΅άτων που συνδέονται

΅ε το ΅έλλον της ανθρωπότητας. ΓΓαυτό απαιτείται η κατάρτιση των ειδικών να εστιάζει

στις αλληλεπιδράσεις ΅εταξύ ανάπτυξης και περιβάλλοντος, να τους δίνει τη δυνατότη-

τα να καταλάβουν τις επιπτώσεις των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο περιβάλλον και

να συ΅βάλλουν ουσιαστικά στην εφαρ΅ογή αναπτυξιακών προγρα΅΅άτων που θα ΅πο-

ρούν να διατηρήσουν ΅ια δυνα΅ική περιβαλλοντική ισορροπία. Στόχος είναι η προώθηση

της έννοιας "βιώσι΅η ανάπτυξη", ικανής να καλύπτει τις ανάγκες του παρόντος, ενώ θα

διατηρεί την ποιότητα και το παραγωγικό δυνα΅ικό του περιβάλλοντος, άρα και την ικα-

νότητα του να καλύπτει τις ανάγκες των ΅ελλοντικών γενεών.

Στόχος: Παροχή εξειδικευ΅ένης επιστη΅ονικής και τεχνικής περιβαλλοντικής επι΅όρ-

φωσης.

∆ράση 1η: Βασική εκπαίδευση των ειδικών του περιβάλλοντος.

119. Η διαρκής προσπάθεια για ενδυνά΅ωση των υπαρχόντων προγρα΅΅άτων στην

ανώτερη εκπαίδευση και για δη΅ιουργία νέων σε όλες τις βαθ΅ίδες, είναι ένα ΅έτρο που

θα φέρει ποιοτική βελτίωση στην κατάρτιση των ειδικών σε κλάδους που έχουν σχέση

΅ε το περιβάλλον. Οι ση΅αντικοί εθνικοί φορείς σε συνεργασία ΅ε εξειδικευ΅ένους διε-

θνείς οργανισ΅ούς πρέπει να καταβάλλουν προσπάθειες, κυρίως στις αναπτυσσό΅ενες

χώρες για να καταρτίσουν ένα ικανό αριθ΅ό ανώτερου προσωπικού, ώστε να διασφαλι-

στεί η αειφορία και η οικονο΅ική ανάπτυξη. Οι φοιτητές και οι επαγγελ΅ατίες, στον τε-

χνικό αλλά και στο διοικητικό το΅έα, που είναι υπεύθυνοι για αποφάσεις ΅ε οικολογική

ση΅ασία, πρέπει να έχουν παρακολουθήσει ΅αθή΅ατα για περιβαλλοντική ηθική, πρότυ-

πα και αξίες και να ΅άθουν για ό,τι κρύβεται κάτω από τον πολιτισ΅ό και τον τρόπο ζωής

που οι κοινωνίες επιλέγουν να υιοθετήσουν. Αυτό θα δείξει στον εκπαιδευό΅ενο ότι τα

περιβαλλοντικά προβλή΅ατα και οι λύσεις τους δεν είναι ΅όνο τεχνικής φύσης, αλλά

εξαρτώνται πολύ από τον άνθρωπο και συ΅περιλα΅βάνουν κοινωνικές, πολιτιστικές,

ηθικές και οικονο΅ικές αξίες.

Η διαχείριση των φυσικών πόρων και ο σχεδιασ΅ός χρήσεων γης ΅ε στόχο τη

βιωσι΅ότητα απαιτούν προσοχή τόσο στις σχέσεις ΅εταξύ των συνιστωσών και των φυ-

σικών πόρων του περιβάλλοντος, όσο και για κάθε φυσικό πόρο ξεχωριστά. Για το λόγο

55

αυτό πρέπει να ληφθούν ΅έτρα ώστε τα προχωρη΅ένα διεπιστη΅ονικά σε΅ινάρια να πα-

ρέχουν στους ειδικούς καλύτερη κατανόηση της πολυπλοκότητας των περιβαλλοντικών

προβλη΅άτων και να ενθαρρύνουν την εφαρ΅ογή ολοκληρω΅ένων προσεγγίσεων για την

αντίληψη και την εφαρ΅ογή λύσεων. Στο θέ΅α αυτό χρειάζεται να δη΅ιουργηθούν εθνικά

κέντρα για την κατάρτιση αυτών που παίρνουν αποφάσεις οι οποίες αφορούν στη λογική

διαχείρηση του περιβάλλοντος.

∆ράση 2η: Επιπρόσθετη επι΅όρφωση επαγγελ΅ατιών, ατό΅ων που λα΅βάνουν αποφά-

σεις και διοικητικών στελεχών.

121. Η ενδοϋπηρεσιακή κατάρτιση για ειδικούς του περιβάλλοντος, εκπαιδευτικούς

και ερευνητές έχει προτεραιότητα, αν ο στόχος ΅ας είναι να έχου΅ε ένα προσωπικό

ανωτέρου επιπέδου ΅ε ουνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών προβλη΅άτων. Οι θέσεις

των προγρα΅΅άτων UNEP (OAC, PAC, GEMS, Έλεγχος Ερη΅οποίησης, EMS, κ.τ.λ.) και

των διακυβερνητικών προγρα΅΅άτων της UNESCO (MAB, IHP, IGCP) παρέχουν τις φυσι-

κές προϋποθέσεις για επιπρόσθετη κατάρτιση των ειδικών αυτών. Τα προγρά΅΅ατα

αυτά ΅αζί ΅ε τις ση΅αντικές διεθνείς, κυβερνητικές και ΅η κυβερνητικές οργανώσεις,

πρέπει να εντείνουν τη δράση τους για να εισαγάγουν σε εθνικό και περιφερειακό επί-

πεδο σε΅ινάρια για περαιτέρω κατάρτιση που θα στοχεύει σε πρακτική, επικεντρω΅ένη

δράση που θα τονίσει την σχέση ΅εταξύ των κατοίκων ενός τόπου και των φυσικών

πόρων από τους οποίους αυτοί εξαρτώνται. Υπό το πρίσ΅α αυτό τα εκπαιδευτικά και

επι΅ορφωτικά προγρά΅΅ατα πρέπει να επεκταθούν σε διοικητικά στελέχη που ε΅πλέκο-

νται σε σχεδιασ΅ούς χρήσεων γης. Ακό΅η, πρέπει να αντι΅ετωπιστεί επίση΅α η επανα-

κατάρτιση των ειδικών στους το΅είς της οικονο΅ίας, κυρίως στο βιο΅ηχανικό το΅έα.

Πρέπει να υιοθετηθούν τακτικές εκτί΅ησης περιβαλλοντικών επιπτώσεων και το θέ΅α

αυτό (Ε.Π.Ε.) να θεωρηθεί βασικό στοιχείο της εξιδεικευ΅ένης περιβαλλοντικής κατάρ-

τισης.

∆ράση 3η: Κατάρτιση ΅έσω έρευνας

122. Τα ήδη υπάρχοντα προγρά΅΅ατα υποτροφιών πρέπει να αξιολογηθούν και να ενι-

σχυθούν ώστε η προωθη΅ένη κατάρτιση, στη ΅ορφή της εξειδικευ΅ένης έρευνας, να

προσφέρεται στους ερευνητές στους τόπους όπου πραγ΅ατοποιούνται τα περιβαλλο-

ντικά προγρά΅΅ατα της UNESCO και του UNEP. Π.χ. για την IOG, ερευνητικά πλοία και

ωκεανογραφικά εργαστήρια, πιλοτικά προγρά΅΅ατα και πάρκα για την ΜΑΒ, ειδικές δρα-

στηριότητες ΅έσα στο πλαίσιο των κύριων περιφερειακών προγρα΅΅άτων που αφορούν

τις επιστή΅ες για τη γη, το νερό και τη θάλασσα, περιφερειακά και εθνικά σχέδια στο

πλαίσιο των GEMS, IRPTC, Earthwatch, τις Υπηρεσίες ∆ιαχείρισης Περιβάλλοντος, τον

Έλεγχο Ερη΅οποίησης ή το ZACPLAN του UNEP.

Πάνω απ όλα πρέπει να αναλυθούν και να διαχυθούν στον κόσ΅ο οι πληροφορίες για

νο΅οθετικές και διαχειριστικές δραστηριότητες, που αφορούν περιβαλλοντικές πολιτι-

κές σε διαφορετικά κοινωνικά συστή΅ατα. Σ'αυτές πρέπει να περιληφθεί και ο τρόπος

λήψης αποφάσεων στις οικονο΅ίες διαφόρων τύπων (σχεδιασ΅ένη, ΅ικτή, κ.λ.π.).

Τέλος, κρίνεται αναγκαίο να οργανώνονται σε τακτά χρονικά διαστή΅ατα διεθνή θερινά

΅αθή΅ατα για εκπαιδευτικούς σε εθνικά πάρκα, δρυ΅ούς κ.λπ.

∆ράση 4η: Ανάπτυξη κατάλληλων προγρα΅΅άτων ΅ελέτης.

123. Για να ενσω΅ατώσου΅ε την οικολογική και πολιτιστική βάσητης βιώσι΅ης ανάπτυ-

ξης στις θεωρίες και εργαλεία των οικονο΅ικών, καθώς και για να αναπτύξου΅ε δείκτες

και στοιχεία για την ποιότητα ζωής και του περιβάλλοντος, δείκτες για τη φέρουσα οικο-

λογική ικανότητα για βιώσι΅η ανάπτυξη και διαφορετικές στρατηγικές για την ολοκλη-

ρω΅ένη διαχείριση των πόρων, είναι ανάγκη να αναπτυχθούν τα οικονο΅ικά του περιβάλ-

λοντος.

124. Τα ειδικά διεθνή ιδρύ΅ατα και οργανισ΅οί όπως το UNEP, η UNESCO και τα UNIDO

και ILO, ΅πορούν να παίξουν ένα ση΅αντικό ρόλο στην ποιοτική και ποσοτική βελτίωση

της περιβαλλοντικής κατάρτισης για ειδικούς. Σε αυτή τη προσπάθεια, θετικά ΅πορεί

συ΅βάλλει η ανταλλαγή πληροφοριών και επιστη΅όνων, ΅εταξύ φορέων και ΅εταξύ χω-

ρών ΅ε διαφορετικό βαθ΅ό ε΅πειριών.

125. Επιπλέον, τα διακυβερνητικά επιστη΅ονικά προγρά΅΅ατα της UNESCO (IMP,

COMAR, ΜΑΒ, κ.τ.λ.) και τα διεθνή και τοπικά προγρά΅΅ατα του UNEP (OCA, GEMS

κ.τ.λ.) θα ΅πορούσαν να παρέχουν πληροφορίες για την εκπόνηση ΅ελετών σε πανεπι-

στη΅ιακά και τεχνολογικά ιδρύ΅ατα. Για να ενισχυθεί η δη΅ιουργία διεπιστη΅ονικών προ-

γρα΅΅άτων για την Π.Ε., η UNESCO και το UNEP θα πρέπει να βοηθήσουν την συνεργα-

σία ΅εταξύ των παλαιότερων και των νέων κέντρων, προγρα΅΅άτων και ιδρυ΅άτων περι-

βαλλοντικών ΅ελετών.

∆ράση 5η: Χρήση φυσικών δρυ΅ών, φυσικών καταφυγίων και άλλων προστατευό΅ε-

νων περιοχών.

126. Τα εξής ά΅εσα ΅έτρα θα πρέπει να ληφθούν για τη δη΅ιουργία προγρα΅΅άτων

Π.Ε. και κατάρτισης, για τις διάφορες προστατευό΅ενες περιοχές:

(α) Ανάλυση της ση΅αντικότητας των περιοχών αυτών στους κατοίκους της περιοχής,

(β) Ανάπτυξη εκπαιδευτικών υλικών και προγρα΅΅άτων για τη διερεύνηση των δυνατο-

τήτων των κέντρων επισκεπτών και των άλλων διευκολύνσεων που παρέχονται στις

περισσότερες προστατευ΅ένες περιοχές, για Π.Ε. και κατάρτιση,

(γ) Εγκατάσταση σε κάθε προστατευ΅ένη περιοχή ενός συ΅βουλευτικού σώ΅ατος για

την εφαρ΅ογή τέτοιων προγρα΅΅άτων όπως "Το Πρόγρα΅΅α ∆ράσης για τα Φυσικά Κα-

ταφύγια" συ΅περιλα΅βανο΅ένης της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και κατάρτισης,

(δ) ∆η΅ιουργία προγρα΅΅άτων κατάρτισης για τους διαχειριστές των προστατευό΅ε-

νων αυτών περιοχών, και συ΅΅ετοχή τους σε σε΅ινάρια κατάρτισης για τη διατήρηση

τους.

(ε) Εκπόνηση διεθνούς ΅ελέτης για την ύπαρξη και την αποτελεσ΅ατικότητα ανάλογων

προγρα΅΅άτων για την Π.Ε. και κατάρτιση για ΅ια πιο αποτελεσ΅ατική αλληλεπίδραση

΅εταξύ αυτών των προστατευο΅ένων περιοχών. Αυτή θα πρέπει να περιλα΅βάνει και

αξιολόγηση της αποτελεσ΅ατικότητας των ήδη υπαρχόντων προγρα΅΅άτων Π.Ε. και κα-

τάρτισης στις περιοχές αυτές.

(στ) ∆η΅ιουργία ειδικών προγρα΅΅άτων και οικολογικών ΅ουσείων ώστε να προστατευ-

τεί ο παραδοσιακός τρόπος ζωής, ο πολιτισ΅ός και η χρήση των φυσικών πόρων στις

προστατευό΅ενες περιοχές.

∆ράση 6η: Ενίσχυση των δυνατοτήτων της κατάρτισης σε επίπεδο περιφέρειας.

127. Η ενίσχυση και ανάπτυξη των περιφερειακών δικτύων των ιδρυ΅άτων έρευνας και

κατάρτισης θα είναι ένα αποτελεσ΅ατικό ΅έσον για τον εντοπισ΅ό διακεκρι΅ένων κέ-

ντρων, ικανών να εισάγουν προγρά΅΅ατα περιβαλλοντικής κατάρτισης σε κάθε περιφέ-

ρεια. To UNEP θα πρέπει να παρέχει συνεχή υποστήριξη έτσι ώστε να βοηθά στην ενί-

σχυση της ικανότητας των περιφερειών για περιβαλλοντική κατάρτιση.

Η. ∆ιεθνής και περιφερειακή συνεργασία

Οδηγία στρατηγικής:

"Τόσο οι αναπτυσσό΅ενες όσο και οι βιο΅ηχανικές χώρες θα πρέπει να επωφεληθούν

από την αυξη΅ένη διεθνή συνεργασία για την Π.Ε. Έτσι θα ΅πορέσει να αναπτυχθεί

αλληλεγγύη και αίσθη΅α υπευθυνότητας ΅εταξύ των χωρών και περιοχών, καθώς και

η εγκαθίδρυση ΅ιας νέας διεθνούς τάξης που θα εξασφαλίζει τη διατήρηση και τη

βελτίωση του περιβάλλοντος. Η Π.Ε. ΅πορεί να γίνει ένας από τους παράγοντες που

θα βελτιώσουντην κατανόηση και θα ενδυνα΅ώσουν την ε΅πιστοσύνη ΅εταξύ των εθνών

και ΅πορεί να συ΅βάλει στην ανάπτυξη φιλικών σχέσεων ΅εταξύ των κρατών για τη

διατήρηση της ειρήνης και της παγκόσ΅ιας ασφάλειας," (Τιφλίδα 1977, σελ. 25,39).

128. Από τη ∆ιάσκεψη της Τιφλίδας και ΅ετά οι προσπάθειες από την UNESCO, UNEP

διεθνείς οργανισ΅ούς όπως η IUCN και κράτη ΅έλη, έχουν δείξει ότι η Π.Ε. είναι ένα

εξαιρετικό ΅έσον για βελτίωση της αποτελεσ΅ατικότητας εν γένει και αναβάθ΅ιση της

συ΅βολής της στην αναζήτηση και εφαρ΅ογή αποτελεσ΅ατικών λύσεων σε περιβαλλο-

ντικά προβλή΅ατα, λύσεις οι οποίες βοηθούν στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης.

129. Οι εννοιολογικές και θεσ΅ικές αλλαγές που συνεπάγεται η Π.Ε. υποδηλώνουν ότι

στην δεκαετία του '90 θα εξαπλωθεί η Π.Ε. στα εθνικά εκπαιδευτικά συστή΅ατα. Είναι

ση΅αντική, γι'αυτό το λόγο, η διεθνής συνεργασίαγια την διάχυση των πληροφοριών,

των σκέψεων και της έρευνας και για την παροχή τεχνικής υποστήριξης για καινοτό΅ες

πρακτικές από τα κράτη ΅έλη σε σχέση ΅ε την Π.Ε. και την κατάρτιση των εκπαιδευτικών

και των τεχνικών.

130. Από την ε΅πειρία που έχει αποκτήσει η διεθνής κοινότητα την τελευταία δεκαετία

και από τις ανάγκες που έχουν εκφράσει τα κράτη ΅έλη, είναι ε΅φανές ότι η Π.Ε. απαιτεί

΅ια ολοκληρω΅ένη στρατηγική για όλη την εκπαιδευτική διαδικασία (πληροφόρηση, έρευ-

να, εκπαιδευτικά προγρά΅΅ατα και υλικά, κατάρτιση κ.τ.λ.).

131. Η διεθνής συνεργασία για την Π.Ε. θα πρέπει να επικεντρωθεί στα εξής:

(α) στη τυπικό εκπαιδευτικό σύστη΅α,

(β) τριτοβάθ΅ια εκπαίδευση, (γενική και εξειδικευ΅ένη),

(γ) τεχνική και επαγγελ΅ατική εκπαίδευση,

(δ) εξωσχολική εκπαίδευση για νέους και ενήλικες σε αγροτικές και αστικές περιοχές

και ενη΅έρωση και εκπαίδευση του κοινού εν γένει.

132. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, θα πρέπει να δοθεί προτεραιότητα στη διεθνή συνερ-

γασία για την εφαρ΅ογή ΅ιας συνεκτικής στρατηγικής για την Π.Ε. και κατάρτιση.

Στόχος: Ανάπτυξη Π.Ε. ΅ε συντονισ΅ένη διεθνή και περιφερειακή συνεργασία.

∆ράση 1η: Ανταλλαγή πληροφοριών.

133. Για τη διεθνή ροή πληροφοριών σε σχέση ΅ε την Π.Ε. και τη διευκόλυνση της

συνεργασίας κυβερνητικών και ΅η κυβερνητικών ιδρυ΅άτων, θα πρέπει να χρησι΅οποιη-

θεί νέα τεχνολογία από ένα διεθνές σύστη΅α για να συγκεντρώνει, να παράγει και να

διαχέει την πληροφορία. Σ'αυτή την προσπάθεια θα πρέπει να ενισχυθούν οι δράσεις

του UNEP στα περιφερειακά δίκτυα κατάρτισης και στους διακεκρι΅ένους φορείς καθώς

και οι περιφερειακές ΅ονάδες τεκ΅ηρίωσης της UNESCO και των Περιφερειακών Γρα-

φείων του UNEP. Επιπλέον, πρέπει να γίνουν προσπάθειες για να αναθεωρούνται, ενη-

΅ερώνονται και δη΅οσιεύονται περιοδικώς, περιβαλλοντικοί κατάλογοι και γλωσσάρια.

134. Με τον ίδιο τρόπο η UNESCO, το UNEP, το ΙΜΟ, ο FAO, η IAEA, το IUCN και άλλοι

περιβαλλοντικοί οργανισ΅οί, θα πρέπει να συνεργαστούν για την ανταλλαγή πληροφο-

ριών για την Π.Ε. και ειδικότερα θα πρέπει να διασφαλίζουν τη συ΅βατότητα των ΅ελλο-

ντικών βάσεων δεδο΅ένων.

∆ράση 2η: Ενίσχυση της έρευνας και του πειρα΅ατισ΅ού.

135. Σκοπός της ενίσχυσης της έρευνας και των πειρα΅ατικών προγρα΅΅άτων είναι η

ανάπτυξη νέων αναλυτικών προγρα΅΅άτων, ΅εθόδων και συστη΅άτων επικοινωνίας, η

συστη΅ατική διάχυση των αποτελεσ΅άτων σε όλη την διεθνή κοινότητα καθώς και η

διευκόλυνση της προσαρ΅ογής τους στις κοινωνικές, οικονο΅ικές, πολιτιστικές συνθή-

κες της κάθε χώρας, και στην ειδική περιβαλλοντική της κατάσταση.

136. Γι'αυτό το σκοπό, είναι ση΅αντική η έρευνα για το ρόλο που ΅πορούν να παίξουν

οι κοινωνικές επιστή΅ες στην καλύτερη κατανόηση των σύγχρονων περιβαλλοντικών

προβλη΅άτων και στην εισαγωγή σε όλες τις βαθ΅ίδες της Εκπαίδευσης προγρα΅΅άτων

Π.Ε. ΅ε περισσότερη σύνδεση ΅ε την κοινωνία.

137. Μέσα στο πλαίσιο των προσπαθειών που γίνονται σε διεθνές και εθνικό επίπεδο

θα ήταν επιθυ΅ητό για το ΙΕΕΡ να διεξάγει ΅ια παγκόσ΅ια έρευνα για τους στόχους της

Π.Ε. στα κράτη ΅έλη και για τις στρατηγικές που υιοθετούνται απ'αυτές, όσον αφορά την

εκπαίδευση και την κατάρτιση. Αυτή η έρευνα θα αποτελέσει ΅ια βάση για πιο εξειδικευ-

΅ένες ερευνητικές δραστηριότητες και πειρά΅ατα που θα στοχεύουν στη βελτίωση των

΅εθόδων για τον προγρα΅΅ατισ΅ό εκπαιδευτικών διαδικασιών και για την αξιολόγηση

των αποτελεσ΅άτων.

138. Η UNESCO θα πρέπει να αναθέσει σε ΅ια ο΅άδα επιστη΅όνων και ειδικών την

παραγωγή ΅οντέλων διεπιστη΅ονικότητας η οποία θα εφαρ΅οστεί στην περιβαλλοντική

εκπαίδευση, κατάρτιση και έρευνα. Κάποια αναγνωρισ΅ένα ιδρύ΅ατα (διακεκρι΅ένα κέ-

ντρα σε επιλεγ΅ένες περιοχές του κόσ΅ου) θα πρέπει να αναπτύξουν πιλοτικά προ-

γρά΅΅ατα για να δοκι΅άσουν τα ΅οντέλα αυτά και να δώσουν παραδείγ΅ατα που θα είναι

ολοκληρω΅ένα ως προς τη θεωρία, για διεπιστη΅ονική διδασκαλία κατάρτιση και έρευνα

για την Π.Ε.

∆ράση 3η: Προώθηση της κατάρτισης.

139. Η διεθνής συνεργασία ΅ε την υποστήριξη της UNESCO και του LJNEP, ΅πορεί να

βοηθήσει στην προώθηση εθνικών προγρα΅΅άτων κατάρτισης από τα Κράτη - Μέλη,

εφόσον αυτά το επιθυ΅ούν, εφοδιάζοντας τα ΅ε την κατάλληλη τεχνική βοήθεια και πα-

ροχή πληροφόρησης, πρότυπων διδακτικών προγρα΅΅άτων και διδακτικού υλικού. Κάτι

τέτοιο είναι δυνατό να επιτευχθεί ΅έσω πιλοτικών προγρα΅΅άτων, σειράς ΅αθη΅άτων,

κ.τ.λ. που θα οργανώνονται από εθνικά ιδρύ΅ατα σε συνεργασία ΅ε διεθνείς τοπικούς

και περιφερειακούς οργανισ΅ούς.

∆ράση 4η: Προγρά΅΅ατα σπουδών.

140. Το ΙΕΕΡ θα συνεχίσει να βοηθάει τα Κράτη-Μέλη ΅ε τη δη΅ιουργία προτύπων

προγρα΅΅άτων σπουδών για όλα τα επίπεδα και είδη εκπαίδευσης, προσπαθώντας να

εξασφαλίσει την αποτελεσ΅ατικότητα και συνοχή των διαφορετικών προσεγγίσεων, ώστε

να αναπτυχθούν προγρά΅΅ατα σπουδών και διδακτικό υλικό ΅ε ενσω΅ατω΅ένη την περι-

βαλλοντική διάσταση. Η προσπάθεια αυτή θα γίνεται σε συντονισ΅ό ΅ε τα ενδιαφερό΅ε-

να κυβερνητικά ιδρύ΅ατα ή φορείς.

∆ράση 5η: Ενη΅έρωση σε θέ΅ατα νο΅οθεσίας για την Π.Ε., τους φυσικούς πόρους και

τη διαχείριση του περιβάλλοντος.

141. Για να ΅πορέσουν να βοηθηθούν τα Κράτη-΅έλη στις προσπάθειες τους για την

ενσω΅άτωση των περιβαλλοντικών ζητη΅άτων στην εκπαιδευτική πολιτική και το σχε-

διασ΅ό, πρέπει να υπάρξουν συγκριτικές ΅ελέτες για τη νο΅οθεσία της περιβαλλοντι-

κής εκπαίδευσης στις διάφορες χώρες καθώς και στο ΅ηχανισ΅ό των φορέων που δη-

΅ιουργήθηκαν για το σκοπό αυτό. Επίσης, για να βοηθηθούν τα Κράτη Μέλη στη δια΅όρ-

φωση και ενδυνά΅ωση του νο΅ικού πλαισίου για το περιβάλλον πρέπει να γίνουν συγκρι-

τικές ΅ελέτες που θα αφορούν τους νό΅ους για τους φυσικούς πόρους και τη διαχείριση

του περιβάλλοντος. Τα αποτελέσ΅ατα των ερευνών αυτών θα πρέπει να διοχετευχθούν

ευρέως ΅έσω κατάλληλων δικτύων πληροφόρησης.

∆ράση 6η: Περιφερειακή δράση στα πλαίσια του ΙΕΕΡ.

142. Προκει΅ένου να αναπτυχθούν εθνικές στρατηγικές για την Π.Ε. και την κατάρτι-

ση, σχεδιάζεται δράση για διεθνή βοήθεια και στήριξη. Έτσι τα Κράτη Μέλη θα βοηθη-

θούν στο σχεδιασ΅ό και εφαρ΅ογή των εθνικών τους δράσεων για την Π.Ε. και την κα-

τάρτιση για ΅ια πιο δραστική περιφερειακή και διεθνή συνεργασία.

143. Με στόχο τη διευκόλυνση της προσαρ΅ογής στις τοπικές συνθήκες της δράσης

που αναπτύσσεται ΅έσα στο πλαίσιο του ΙΕΕΡ, καθώς και για τη βελτίωση του συντονι-

σ΅ού και αύξηση της επίδρασης ΅ιας τέτοιας δράσης σε περιφερειακό επίπεδο πρέπει

να υπάρχουν περιφερειακοί σύ΅βουλοι (ειδικοί της Π.Ε.) για το ΙΕΕΡ. Ενώ η έδρα των

Συ΅βούλων αυτών θα είναι τα Περιφερειακά Γραφεία της UNESCO, θα εργάζονται σε

στενή συνεργασία ΅ε τα περιφερειακά γραφεία του UNEP. Για τον ίδιο λόγο πρέπει να

αναπτυχθεί και ένας ΅ηχανισ΅ός που θα εξασφαλίζει διαρκή και αποτελεσ΅ατική συνερ-

γασία ΅εταξύ των Περιφερειακών Γραφείων της UNESCO και του UNEP.

144. Για την προώθηση της αποκέντρωσης δραστηριοτήτων όπως η κατάρτιση του προ-

σωπικού και η προσαρ΅ογή διδακτικών ΅έσων, θα είναι απαραίτητη η αύξηση της χρη΅α-

τοδότησης στα περιφερειακά γραφεία του ΙΕΕΡ.

∆ράση 7η: Κινητοποίηση τεχνικών και οικονο΅ικών πόρων.

145. Προκει΅ένου να ανταποκριθού΅ε στην αυξανό΅ενη ανάγκη για Π.Ε. σ' όλο το κό-

σ΅ο, είναι απαραίτητο να κινητοποιηθεί ένα ΅εγαλύτερο ΅έρος από τους τεχνικούς πό-

ρους που διατίθενται σε διεθνές, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, συνδέοντας τις

αρ΅όδιες κυβερνητικές και ΅η κυβερνητικές οργανώσεις ΅ε διεθνή συνεργασία στον

το΅έα αυτό.

146. Γι'αυτό το σκοπό πρέπει η UNESCO και το UNEP να βρουν νέες πηγές χρη΅ατο-

δότησης, διεθνείς, εθνικές, δη΅όσιες και ιδιωτικές για να διευκολύνουν την εξάπλωση

των δραστηριοτήτων του ΙΕΕΡ.

∆ράση 8η: Συντονισ΅ός φορέων και στήριξη σε διεθνές επίπεδο.

147. Είναι αναγκαίος ο συντονισ΅ός ΅εταξύ φορέων και η κινητοποίηση σε ευρύτερη

κλί΅ακα για να ΅πορέσει να εφαρ΅οστεί ΅ια διεθνής στρατηγική για την περιβαλλοντική

εκπαίδευση και κατάρτιση ΅έσα στη δεκαετία του 90. Η προτεραιότητα πρέπει να δοθεί

στην ενδυνά΅ωση του ΅ηχανισ΅ού για συντονισ΅ό και συνεργασία ΅έσω των εξειδικευ-

΅ένων γραφείων του Ο.Η.Ε. για το περιβάλλον, ΅έσα στο πλαίσιο του SW ΜΤΕΡII, 1990-

1995 (System-wide medium-term environmental programme).

148. Πρέπει επίσης να ενισχυθεί η συνεργασία ΅εταξύ του ΙΕΕΡ και των προγρα΅΅ά-

των της UNESCO, του ΜΑΒ, του IGCP, του ΙΟΡ και του ΙΗΡ, προκει΅ένου να επιτευχθεί η

καλύτερη δυνατή χρήση των ερευνητικών ευρη΅άτων των διακυβερνητικών αυτών προ-

γρα΅΅άτων.

∆ράση 9η: Παγκόσ΅ια δεκαετία Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης (1990 - 2000).

149. Λα΅βάνοντας υπόψη το γεγονός ότι η παγκόσ΅ια ανάπτυξη της Π.Ε. είναι ΅ια

΅ακροχρόνια και περίπλοκη διαδικασία και την ανάγκη για προωθη΅ένο σχεδιασ΅ό θα

πρέπει να ορίσου΅ε το διάστη΅α 1990-2000 ως την "παγκόσ΅ια δεκαετία Π.Ε.". Τα προ-

γρά΅΅ατα που θα αναπτυχθούν γι'αυτήν τη δεκαετία θα πρέπει να δώσουν έ΅φαση στις

σχέσεις των ανθρώπων ΅ε τη βιόσφαιρα (περιλα΅βάνοντας οικονο΅ικούς, κοινωνικούς,

πολιτικούς, πολιτιστικούς και οικολογικούς παράγοντες). Η UNESCO και το UNEP θα

είναι οι κύριοι φορείς που θα σχεδιάζουν, θα συντονίζουν και θα ορίζουν τα κριτήρια για

την αξιολόγηση των παραπάνω προγρα΅΅άτων.

∆ράση 10η: ∆ιεθνής ∆ιάσκεψη για την Π.Ε. και κατάρτιση στην έναρξη του 21ου αιώνα.

150. Η παγκόσ΅ια ανάπτυξητης Π.Ε και της κατάρτισης αποτελεί ΅ια ΅ακροχρόνια

διαδικασία. Στην επό΅ενη δεκαετία νέα εκπαιδευτικά, περιβαλλοντικά και αναπτυξιακά

προβλή΅ατα θα αναπτυχθούν. Γι'αυτό ΅ια νέα ∆ιεθνής ∆ιάσκεψη για την Π.Ε. και κατάρ-

τιση θα πρέπει να πραγ΅ατοποιηθεί το 1997 ώστε να αξιολογηθεί η πρόοδος της Π.Ε.

και να καθοριστεί υπό το φως των αναγκών, προτεραιοτήτων και ΅έσων, η νέα στρατηγι-

κή δράσης για την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα.

Έκδοση:

της Π.Ε.ΕΚ.Π.Ε. & της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

΅ε την χορηγία για την Προστασία του Περιβάλλοντος

του Υ.ΠΕ.ΧΩ.∆Ε. και της Πολιτιστικής Κληρονο΅ιάς