"ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ: ΤΑ ΖΩΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΟΥ - ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΑ ΕΙΔΗ"

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ

σχολική χρονιά 2005-2006

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Αν κάποιος επιχειρήσει να απαριθμήσει όλα τα διάφορα είδη έμβιων όντων που υπάρχουν στον κόσμο, θα διαπιστώσει πως δεν έχουν τελειωμό. Μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί 1,7 εκατομμύρια είδη, όμως υπολογίζεται ότι ο αριθμός τους κυμαίνεται μεταξύ 30 και 100 εκατομμυρίων. Η ποικιλία των πλασμάτων που κατοικούν στη γη είναι πραγματικά αξιοθαύμαστη!
Η γεωγραφική θέση της χώρας μας, η οποία βρίσκεται ανάμεσα στην Ασία και την Αφρική και περιβρέχεται από τη Μεσόγειο, (η Μεσόγειος θάλασσα είναι η μεγαλύτερη δεξαμενή ενδημικών ειδών), η εξαιρετική ποικιλομορφία του εδάφους και η ιδιομορφία του κλίματός της είναι παράγοντες που συντελούν στην ανάπτυξη μιας πλούσιας βιοποικιλότητας. Έτσι, η πανίδα της χώρας μας θεωρείται η πλουσιότερη ανάλογα με τη γεωγραφική της έκταση.Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι από τα 147 είδη θηλαστικών της Ευρώπης τα 116 ζουν στη χώρα μας, ενώ από τα 474 είδη πτηνών του ευρωπαϊκού χώρου τεκμηριωμένα στοιχειοθετείται η ύπαρξη 407 ειδών.

Επίσης στη χώρα μας ζουν ακόμα 18 είδη αμφιβίων και 61 είδη ερπετών. Η ελληνική ιχθυοπανίδα των γλυκών νερών περιλαμβάνει 79 είδη αυτοχθόνων πρωτογενών ψαριών που ζουν στα ποτάμια και στις λίμνες μας, ενώ αν υπολογίσουμε και τα θαλάσσια είδη ο αριθμός τους φτάνει τα 558 είδη.
Ωστόσο οι ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η επέκταση των πόλεων και των οδικών δικτύων, η υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων, η μόλυνση της ατμόσφαιρας, των υδροβιότοπων και γενικότερα των ενδιαιτημάτων  των διαφόρων  ειδών ζώων, η λαθροθηρία, η υπερβολική χρήση φυτοφαρμάκων και η εισαγωγή ξενικών ειδών διαταράσσουν την ισορροπία των οικοσυστημάτων. Συνεπώς η ελληνική πανίδα υποβαθμίζεται με αποτέλεσμα τον περιορισμό του πληθυσμού πολλών ειδών. Η διατήρηση της βιοποικιλότητας, όμως, τόσο στην Ελλάδα όσο και γενικότερα στον πλανήτη αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για τη ζωή.

ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Στην παρούσα εργασία θα εξετάσουμε τη βιοποικιλότητα της πανίδας του τόπου μας. Ως οικοσύστημα ορίζουμε το νομό Λακωνίας. Επίσης θα αναφερθούμε στα απειλούμενα είδη ζώων όχι μόνο της περιοχής μας αλλά και γενικότερα της Ελλάδας. Θα επισημάνουμε τους παράγοντες που απειλούν τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και τέλος θα προτείνουμε λύσεις και δράσεις για την προστασία της άγριας ζωής.


ΣΤΟΧΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ

Γνωστικοί

-   
Κατανόηση της έννοιας της βιοποικιλότητας και συνειδητοποίηση της αξίας της. 
-
Γνωριμία με την πανίδα του τόπου μας, τους βιότοπους (Σκάλας και λιμνοθάλασσας Γέρακα) και τους παράγοντες που τους απειλούν.
-    Διαπίστωση μέσω της έρευνας των ειδών που απειλούνται με εξαφάνιση, προσδιορισμός των παραγόντων που τα απειλούν, συνειδητοποίηση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων, επισήμανση των συνεπειών των ανθρώπινων παρεμβάσεων στην εξαφάνιση των ειδών και τρόποι προστασίας τους. 
-  Κατανόηση πρακτικών διαχείρισης της άγριας πανίδας για βιώσιμη ανάπτυξη.
-    Κατανόηση της σχέσης αλληλεπίδρασης φυσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος και προσέγγιση σύγχρονων περιβαλλοντικών προβλημάτων.
-  Κατανόηση της τροφικής αλυσίδας, της ισορροπίας στη φύση και της αλληλεξάρτησης των οργανισμών.
-    
Ανάπτυξη των ικανοτήτων και των δεξιοτήτων τους για παρατήρηση, καταγραφή και ταξινόμηση των απειλούμενων ζώων και των βιοτόπων τους, ταξινόμησης της ζωής στη φύση.


Συναισθηματικοί


-     
Ανάπτυξη και δημιουργία αξιών, στάσεων και συμπεριφορών φιλικών προς το περιβάλλον για βιώσιμη ανάπτυξη. Ευαισθητοποίηση των μαθητών σε θέματα προστασίας του περιβάλλοντος, διατήρησης της βιοποικιλότητας και κυρίως απειλούμενων ειδών.
-    Καλλιέργεια σεβασμού και αγάπης προς το ανθρωπογενές και φυσικό περιβάλλον προς κάθε μορφή ζωής και συνειδητοποίηση της προσωπικής ευθύνης του καθενός στη διατήρηση της οικολογικής ισορροπίας.
-    
Ανάπτυξη και δημιουργία ενδιαφερόντων, δεξιοτήτων και δράσεων, υπευθυνότητας και συνεργασίας, κριτικού τρόπου σκέψης.
-    
Ανάπτυξη ενδιαφερόντων, πρωτοβουλιών διερεύνησης και δράσης γύρω από περιβαλλοντικά προβλήματα.
-   Ανάπτυξη διάθεσης για αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου τους μέσα και έξω από το σχολείο.


Ψυχοκινητικοί


-   
Άνοιγμα του σχολείου στη φύση
- Καλλιτεχνική έκφραση με ζωγραφική, μουσική, ποίηση, εμπνευσμένα από την αρμονία στη φύση.
-  Καλλιέργεια κινητικών δεξιοτήτων και ιδιαίτερων ταλέντων των παιδιών.
-  Ανάπτυξη των ικανοτήτων για έρευνα, συλλογή στοιχείων - πληροφοριών και κριτική ανάλυση. 
-  Βιωματική δράση και προσέγγιση μέσω των αισθήσεων για απόκτηση εμπειριών και γνώσεων. Παίξιμο ρόλων
- Ανάπτυξη αυτενέργειας - πρωτοβουλίας, υπευθυνότητας, συνεργατικότητας, κοινωνικοποίηση.

Άλλοι στόχοι 
-        
Εθελοντική δράση, επαφή και συνεργασία με κοινωνικούς φορείς, ειδικούς επιστήμονες και απλούς πολίτες στο πλαίσιο του ανοίγματος του σχολείου στην κοινωνία.
-    Ανάληψη φιλοπεριβαλλοντικών δράσεων.
-    
Δημιουργία και έκδοση κανόνων και τρόπων προστασίας των απειλούμενων ειδών (φυλλάδιο) και κοινοποίηση τους στους τοπικούς φορείς και την ευρύτερη κοινωνία καθώς και δημοσίευση στον τοπικό τύπο.
-     
Ανάπτυξη και καλλιέργεια δημιουργικής και κριτικής σκέψης απέναντι στα περιβαλλοντικά προβλήματα του τόπου μας και προτάσεις για λύση. Θετική παρέμβαση στη διατήρηση της βιοποικιλότητας και προστασίας των απειλούμενων ειδών.
-    
Αξιοποίηση της σύγχρονης τεχνολογίας κυρίως της Πληροφορικής για αναζήτηση πληροφοριών αλλά και της καταγραφής - επεξεργασίας και απεικόνισης των ερευνητικών δεδομένων.
-     
Σύνθεση των επιμέρους εργασιών και παρουσίασή τους.
 

ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ 

Οι διαστάσεις του θέματος εκτός από περιβαλλοντικές, οικονομικές- αναπτυξιακές, κοινωνικές - πολιτικές - πολιτισμικές, είναι και ανθρώπινες - ατομικές.
Η καταστροφή της βιοποικιλότητας καθώς και η απειλή με εξαφάνιση πολλών ειδών ζώων αποτελεί μια υπαρκτή πραγματικότητα. Οι αλόγιστες ανθρώπινες παρεμβάσεις, στο πλαίσιο της οικονομίας και της ανάπτυξης, φέρουν τη μεγαλύτερη ευθύνη για την εξάπλωση και την εντατικοποίηση του φαινομένου αυτού.
Προκύπτει, λοιπόν η αναγκαιότητα ανάπτυξης οικολογικής συνείδησης στο πλαίσιο αρμονικής συνύπαρξης ανθρώπων - φύσης αλλά και η αναγνώριση της προσωπικής ευθύνης που έχει ο κάθε άνθρωπος ατομικά. Συνεπώς, ο καθένας πρέπει να καταλάβει τις ευθύνες του και να συμβάλει στην αντιμετώπιση των διάφορων οικολογικών προβλημάτων.

ΚΑΤΟΙΚΙΔΙΑ ΖΩΑ 


Κατοικίδια ονομάζονται τα ζώα που ο άνθρωπος εξημέρωσε για να έχει κοντά του και να τα χρησιμοποιεί για τις ανάγκες του. Στις αγροτικές περιοχές ζουν περισσότερα κατοικίδια ζώα σε σχέση με τις πόλεις. Έτσι και στη δική μας περιοχή σχεδόν κάθε σπίτι έχει τουλάχιστον ένα κατοικίδιο ζώο. Επίσης μια από τις βασικές ασχολίες των κατοίκων του νομού μας είναι η κτηνοτροφία και η ορνιθοτροφία. Τα κατοικίδια ζώα προέρχονται από άγρια και η εξημέρωση τους έγινε με τη φυσική επαφή του ανθρώπου με αυτά. Εξημερώθηκαν, λοιπόν, πρώτα τα νεαρά ζώα και αργότερα τα πιο μεγάλα.

Σύμφωνα με τις ανασκαφές, το πρώτο κατοικίδιο ζώο ήταν ο σκύλος (μεσολιθική εποχή), ενώ κατά τη νεολιθική εποχή εξημερώθηκαν ο χοίρος, η κατσίκα, το πρόβατο και η αγελάδα. Κατά τόπους συναντούμε διαφορετικά είδη κατοικίδιων ζώων, όπως ο τάρανδος και η καμήλα, που ζουν μόνο σε ορισμένα μέρη και εξυπηρετούν τους κατοίκους των περιοχών αυτών. Στην Ελλάδα, επομένως και στην περιοχή μας, τα κατοικίδια που συναντούμε συχνότερα είναι τα πρόβατα, οι κατσίκες, οι χοίροι, οι αγελάδες και τα κουνέλια, τα οποία μας προσφέρουν το κρέας τους, το γάλα και τα προϊόντα που παράγονται από αυτό, το μαλλί και την κοπριά. Άλλα ζώα όπως το άλογο, ο γάιδαρος και το μουλάρι χρησιμοποιούνταν, κυρίως παλαιότερα, για οικιακές και αγροτικές εργασίες αλλά και ως μέσα μεταφοράς. Ωστόσο, με την ανάπτυξη της τεχνολογίας τα ζώα αυτά δε θεωρούνται πια απαραίτητα γι' αυτό δεν τα συναντούμε τόσο συχνά πια. Κατοικίδια ζώα, όπως ο σκύλος, που χρησιμοποιείται σα φύλακας, και η γάτα, που σκοπός της είναι να κυνηγά τα ποντίκια, είναι πολύ καλοί φίλοι του ανθρώπου και πολλές φορές του κρατούν συντροφιά.

Στα κατοικίδια κατατάσσονται και οι κότες, οι πάπιες, οι χήνες, οι φραγκόκοτες, οι γαλοπούλες και τα περιστέρια που δίνουν το κρέας, τα αυγά, τα φτερά τους κ.ά. Κατοικίδια επίσης θεωρούνται και οι μέλισσες και οι μεταξοσκώληκες, που είναι πολύ χρήσιμα στη ζωή μας.

Σήμερα η δημιουργία διαφόρων ποικιλιών κατοικίδιων ζώων γίνεται με τη χρήση των σύγχρονων μέσων που διαθέτει ο άνθρωπος και της φυσικής επιλογής και αποσκοπεί στην όσο το δυνατόν μεγαλύτερη παραγωγικότητα. Έτσι, για παράδειγμα, ενώ μια άγρια κότα γεννά 15 αυγά το χρόνο, μερικές όρνιθες από βελτιωμένη ράτσα γεννούν 300 το χρόνο. Η προσοχή, λοιπόν, στην εκτροφή των ζώων  έχει στραφεί στη βελτίωση κάθε ράτσας για να καλυφθούν οι ανάγκες στη γεωργία και στη βιομηχανία.

Πάντως, σε κάθε περίπτωση ο άνθρωπος περιποιείται με ιδιαίτερη φροντίδα τα κατοικίδια ζώα, γιατί χωρίς αυτά η ζωή του θα ήταν πολύ δύσκολη, αν όχι αδύνατη.  


ΤΑ ΑΓΡΙΑ ΘΗΛΑΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ ΜΟΥ


Τα θηλαστικά είναι σπονδυλωτά ζώα και αλλιώς λέγονται τετράποδα ή μαστοφόρα. Ονομάστηκαν θηλαστικά γιατί θηλάζουν τα μικρά τους. Ανάμεσά τους συναντούμε τα μεγαλύτερα ζώα της γης, όπως τον ελέφαντα και τη φάλαινα. Τα περισσότερα ζουν στην ξηρά εκτός από μερικά που ζουν στη  θάλασσα, όπως τη φάλαινα το δελφίνι και τη φώκια. Η νυχτερίδα επίσης, παρόλο που πετάει είναι θηλαστικό.

Τα σπουδαιότερα χαρακτηριστικά των θηλαστικών είναι τα εξής:

-
Το σώμα τους είναι σκεπασμένο με τρίχωμα. Δεν έχουν τρίχωμα τα θηλαστικά που ζουν στη θάλασσα.
-
Έχουν τέσσερα άκρα. Τα άκρα αυτών που ζουν στη θάλασσα μεταβλήθηκαν σε πτερύγια.
- Αναπνέουν με πνεύμονες και είναι θερμόαιμα  ζώα.

- Γεννούν νεογνά, που μετά τη γέννησή τους  τα τρέφει η μητέρα τους με το γάλα της, ώσπου να μεγαλώσουν και να είναι ικανά να βρίσκουν μόνα τους την τροφή τους. 
Τα θηλαστικά ζώα ανάλογα με το είδος διατροφής διακρίνονται σε φυτοφάγα, σαρκοφάγα και παμφάγα ζώα. 

Τα άγρια θηλαστικά ζώα που υπάρχουν στον τόπο μας είναι τα εξής:


Ασβός (Meles meles): Όνομα μερικών Σαρκοφάγων Μουστελιδών. Το πιο γνωστό είναι ο τρόχος ο κοινός (Μέλητες). Το μήκος του είναι περίπου 65εκ. Έχει άκρα με δάχτυλα εφοδιασμένα με νύχια με τα οποία σκάβει λαγούμια στο έδαφος. Το τρίχωμά του είναι πυκνό και τραχύ. Είναι νυκτόβιο και τρέφεται με έντομα, ρίζες, φρούτα, μικρά σπονδυλωτά. Διαδεδομένο στην Ευρώπη και στην Ασία.


Κουνάβι. Σαρκοφάγο (Martes foina) της οικογένειας των Μουστελιδών. Μοιάζει με σαμούρι, αλλά είναι πιο μικρό και τρέφεται με διάφορα θηράματα, κυρίως με οικιακά ζώα.

Αλεπού (Vulpes vulpes). Κοινό όνομα πολυάριθμων σαρκοφάγων της οικογένειας των Κυνιδών, ειδικότερα εκείνων του γένους Vulpes, του οποίου το πιο αντιπροσωπευτικό είδος είναι η κοινή αλεπού με λεπτό σώμα, που το μήκος του φτάνει μέχρι τα 1,25μ.. Έχει μάτια μεγάλα και τρίχωμα μακρύ και απαλό. Ζει στην Ευρώπη, τη βόρεια Αφρική και τη βορειοδυτική Ασία.

Λαγός (Lepus europaeus): Δειλό θηλαστικό ζώο που έχει μήκος 60 εκ. και το βρίσκουμε σε 15 παραλλαγές, με βάρος 3-6 κιλά Ζει σε δάση και σε πυκνόφυτες εκτάσεις, είναι γρήγορο στο τρέξιμο και φτιάχνει φωλιά στην επιφάνεια της γης. Η θηλυκή γεννάει 3-4 φορές το χρόνο και μετά από εγκυμοσύνη 30 ημερών γεννά 3-5 μικρά. Τρώει χόρτα, ρίζες, φλούδες από δέντρα, σέλινο και αμπελόφυλλα, ενώ ζουν 8 χρόνια συνήθως. Ο λαγός, σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες, ενώ υπάρχει παντού, έχει μειωθεί σημαντικά σε όλη την περιοχή. Η τάση μείωσης του λαγού είναι παρόμοια με αυτήν στο μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδος και οφείλεται σε πιθανό συνδυασμό παραγόντων, όπως: καταστροφή βιοτόπων, εξαφάνιση της μικρής κλίμακας παραδοσιακής γεωργίας, λαθροθηρία, φυτοφάρμακα, αύξηση αρπακτικών καθώς και στην "έκρηξη" του πληθυσμού των αλεπούδων τα 5 τελευταία χρόνια.

Σκαντζόχοιρος (Erinaceus europaeus): Μικρόσωμο θηλαστικό, με μήκος 25-30 εκ. που προτιμά τις δασώδεις περιοχές που δεν είναι υπερβολικά υγρές. Το σώμα του είναι σκεπασμένο με σκληρά αγκάθια και τρέφεται με καρπούς, έντομα, μικρά ποντίκια, αβγά και φίδια. Το χειμώνα πέφτει σε νάρκη και πολλαπλασιάζεται τους θερινούς μήνες, κατά τους οποίους το θηλυκό γεννά 3-7 μικρά.


Tσακάλι (Canis aureus): Κοινή ονομασία του ζώου Canis aureus, που ανήκει στην οικογένεια των Κυνιδών. Είναι σαρκοφάγο ζώο και τρέφεται με άλλα μικρότερα ζώα ή πτώματα άλλων ζώων. Υπάρχουν πολλά είδη τσακαλιών, όπως το «χρυσό τσακάλι» που ζει κυρίως στην νοτιανατολική Ευρώπη, στην Ασία και την Αφρική, το «ραβδωτό τσακάλι» και το «γκρι τσακάλι» που ζουν αποκλειστικά στην αφρικανική ήπειρο. Στην Ελλάδα βρίσκεται στην Πίνδο, στη Πελοπόννησο και τα Ιόνια νησιά. Το τσακάλι Canis aureus έχει μειωθεί τα τελευταία δέκα χρόνια και σε πολλές περιοχές, όπως και στη δική μας, έχει εξαφανισθεί πρόσφατα.

Νυχτερίδα: Οι νυχτερίδες είναι  τα μόνα θηλαστικά που μπορούν να πετούν σε μεγάλες αποστάσεις. Τα φτερά τους είναι δερματώδεις επιφάνειες που εκτείνονται ανάμεσα στα δάχτυλα, το σώμα, τα πόδια και την ουρά. Φτάνουν την ταχύτητα των 40 χλμ. Την ώρα, με 10 χτυπήματα των φτερών ανά δευτερόλεπτο. Ζυγίζουν λιγότερο από 15 γραμμάρια. Χρησιμοποιούν υπερήχους για να εντοπίζουν τα φυσικά εμπόδια, τις άλλες νυχτερίδες και τη λεία τους. Πέφτουν σε χειμερία νάρκη της οποίας η διάρκεια ποικίλλει σε συνάρτηση με τις καιρικές συνθήκες. Βγαίνουν για κυνήγι μετά τη δύση του ήλιου και επιστρέφουν στη φωλιά τους πριν ξημερώσει. Συγκεντρώνονται συχνά σε πολύ μεγάλες αποικίες που αριθμούν μέχρι και χιλιάδες άτομα. Τα περισσότερα είδη γεννούν ένα μόνο μικρό, τέλη Μαΐου με αρχές Ιουνίου, που τις πρώτες μέρες της ζωής του το μεταφέρει η μητέρα του γαντζωμένο πάνω στο σώμα της. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια ραγδαία μείωση του πληθυσμού τους που οφείλεται στην καταστροφή και υποβάθμιση των βιότοπών τους, στη ρύπανση και τουριστική αξιοποίηση των σπηλαίων, στο γκρέμισμα των παλιών σπιτιών και στην αλόγιστη χρήση των εντομοκτόνων στη γεωργία.

ΤΑ ΠΤΗΝΑ

Πτηνά λέγονται τα σπονδυλωτά ζώα που το σώμα τους σκεπάζεται με φτερά. Το σώμα τους είναι έτσι κατασκευασμένο ώστε να μπορούν να πετούν. Γενικά τα πουλιά είναι ζώα θερμόαιμα, τα μπροστινά τους πόδια είναι μεταμορφωμένα σε πτέρυγες, δεν έχουν δόντια, αναπνέουν με πνεύμονες και φέρουν αεροφόρους σάκους που τα διευκολύνουν στην αναπνοή και η θερμοκρασία του σώματός τους είναι υψηλή και σταθερή (37,8-45,5 βαθμοί C).

Κύριο χαρακτηριστικό των πουλιών είναι το ράμφος τους το οποίο έχει πολλές χρήσεις: παίρνουν την τροφή τους με αυτό, σκαρφαλώνουν, φτιάχνουν τη φωλιά τους, καθαρίζουν τα φτερά τους και αμύνονται. Το σχήμα και το ράμφος του πουλιού ποικίλλει και έχει σχέση με το είδος του πουλιού και τον τρόπο που τη βρίσκει.

Ο σκελετός των πουλιών είναι λεπτός, αλλά ισχυρός, οστεοποιημένος και στερεός. Τα οστά για να είναι ελαφριά περιέχουν εσωτερικά πολλές κοιλότητες γεμάτες με αέρα, τα καλούμενα πνευματικά οστά, τα οποία συνδέονται με τέτοιο τρόπο ώστε να αντιστέκονται στην πίεση του αέρα κατά τη ταχεία πτήση.

Τα πτηνά γεννούν αυγά που τα επωάζουν και απ' αυτά βγαίνουν οι νεοσσοί τους. Τα μικρά συνήθως γεννιούνται γυμνά και οι γονείς πρέπει να τα ταΐζουν μέχρι να βγάλουν φτερά και να μάθουν να πετούν. Άλλα πτηνά τρέφονται με σάρκες, όπως ο αετός και το γεράκι και άλλα με σπόρους όπως το σπουργίτη και το  περιστέρι, Άλλα δηλαδή είναι σαρκοφάγα και άλλα φυτοφάγα.


Τα πτηνά είναι γνωστά εδώ και 200 περίπου εκατομμύρια χρόνια. Αριθμούν 8700 περίπου είδη, στην Ευρώπη έχουν παρατηρηθεί 475 είδη πτηνών από τα οποία τα 407 μπορούμε να τα συναντήσουμε στη χώρα μας.
 

ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΟΥΛΙΑ


Μερικά είδη πουλιών διασχίζουν πετώντας τεράστιες αποστάσεις, πάνω από πολλές χώρες, για να πάνε από τους τόπους που φωλιάζουν στους τόπους που ξεχειμωνιάζουν. Έτσι ορισμένα πουλιά το χειμώνα ζουν σε πιο θερμές περιοχές, ενώ την άνοιξη μεταναστεύουν για να φτιάξουν οικογένειες σε μέρη που υπάρχει άφθονη τροφή.

Έχει υπολογιστεί ότι κατά τους δυο κυριότερους μήνες της μεταναστευτικής περιόδου, κάθε μέρα περίπου 4.000 ως 12.000 πουλιά διασχίζουν το κάθε μίλι της των ακτών της βόρειας Αφρικής. Οι επιστήμονες ερευνούν ακόμη τον τρόπο με τον οποίο προσανατολίζονται τα πουλιά με τόση ακρίβεια. Είναι γνωστό, όμως, ότι χρησιμοποιούν τον ήλιο, τη σελήνη και τα άστρα αλλά υπάρχουν και υποθέσεις ότι είναι ευαίσθητα στο μαγνητικό πεδίο της γης.

Στον τόπο μας έρχονται κάθε χρόνο διάφορα είδη αποδημητικών πουλιών όπως χελιδόνια, τσίχλες, τσαλαπετεινοί, τσικνιάδες, πελαργοί, πάπιες, τσίφτηδες, φιδαετοί κ.ά. Παρακάτω παρατίθεται ένας πίνακας των αποδημητικών πουλιών που επισκέπτονται την ευρύτερη περιοχή.

Μερικά πουλιά, όπως η τσίχλα, ξεχειμωνιάζουν στην Ελλάδα και επιστρέφουν πιο βόρεια για φωλιάσουν. Άλλα, όπως τον τσαλαπετεινό, φωλιάζουν στη χώρα μας και ξεχειμωνιάζουν σε νοτιότερες περιοχές. Όταν επιστρέφουν τα χελιδόνια στην  Ελλάδα, αφού έχουν ξεχειμωνιάσει στη νότια Αφρική, χρησιμοποιούν την ίδια φωλιά που είχαν και τη προηγούμενη άνοιξη. Συνεπώς είναι πολύ σημαντικό να μην καταστρέφονται οι φωλιές τους τον καιρό που λείπουν μακριά.

Σύμφωνα με μια παροιμία  "ένας κούκος δε φέρνει την άνοιξη". Οι Άγγλοι έχουν τη δική τους αντίστοιχη παροιμία, που λέει "ένα χελιδόνι δε φέρνει το καλοκαίρι". Παρ' όλα αυτά ο ερχομός των πρώτων χελιδονιών δείχνει ότι το καλοκαίρι κοντοζυγώνει. 

ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ ΠΟΥ ΕΠΙΣΚΕΠΤΟΝΤΑΙ ΤΟΝ ΤΟΠΟ ΜΑΣ

Αρτέμης (Calonectris diomedea)
Ήταυρος (Βοtaurus stellaris)
Μικροτσικνιάς (Ixobrychus minutus)
Κρυπτοτσικνιάς (Αrdeola ralloides)
Πορφυροτσικνιάς (Ardea purpurea
)
Χαλκόκοτα (Plegadis falcinelus
)
Πελαργός (Ciconia ciconia)

Μαυροπελαργός (Ciconia nigra)
Σαρσέλα (Anas querquedula)
Βαλτόπαπια (Αythya nyroca)
Σφηκιάρης (Pernis apivorus)
Τσίφτης (Milvus migrans)
Φιδαετός (Circaetus gallicus)
Στεπόκιρκος (Circus macrourus)
Βαλτόκιρκος (Circus cyaneus)
Λιβαδόκιρκος (Circus pygargus)
Σαίνι (Αccipiter brevipes)
Αετογερακίνα (Buteo rufinus)
Κραυγαετός (Aquila pomarina)
Στικταετός (Αquila clanga)
Βασιλαετός (Aquila heliaca)
Χρυσαετός (Aquila chrysaetos)
Σταυραετός (Hieraaetus pennatus)
Σπιζαετός (Hieraaetus fasciatus)
Ψαραετός (Pandion haliaetus)
Κιρκινέζι (Falco naumanni)
Νανογέρακο (Falco columbarius)
Μαυροπετρίτης (Falco eleonorae)
Πετρίτης (Falco peregrinus)
Νεροχελίδονο (Glareola pratincola)
Αμμοσφυριχτής (Charadrius alexandrinus)
Λεπτομύτα (Numenius tenuirostris)
Λιμόζα (Limosa limosa)
Αιγαιόγλαρος (Larus audouinii)
Χειμωνογλάρονο (Sterna sandvicensis)
Μπούφος (Bubo bubo)
Γιδοβύζι (Caprimulgus europaeus)
Αλκυόνη (Alcedo atthis)
Σακουλοπαπαδίτσα (Remiz pendulinus)
Πετροτριλίδα (Burhinus oedicnemus)

ΤΑ ΑΡΠΑΚΤΙΚΑ ΠΟΥΛΙΑ


Πολλά πουλιά είναι σαρκοφάγα. Όσα από αυτά ορμούν στη λεία τους λέγονται αρπακτικά. Τα περισσότερα ψάχνουν για θηράματα ενώ πετούν σε μεγάλα ύψη. Το ράμφος, η όραση, η πέψη κι οι φτερούγες των αρπακτικών τα διαφοροποιούν από άλλα πουλιά και τα κάνουν ικανούς κυνηγούς.

Καθώς κυνηγούν από μεγάλη απόσταση η δυνατή όραση είναι ζωτικής σημασίας για την επιβίωση των αρπακτικών. Όλα τα είδη έχουν αναπτυγμένη ικανότητα να διακρίνουν μικροσκοπικά αντικείμενα σε αποστάσεις πολύ μεγαλύτερες από ότι ο άνθρωπος.

Ο Πετρίτης (
Falco peregrinus), είδος γερακιού, μπορεί να κυνηγά κάτι που ο άνθρωπος θα έβλεπε μόνο με κιάλια. Από μετρήσιμα στοιχεία της ανατομίας του ματιού των αρπακτικών φαίνεται ότι έχουν φυσικές προδιαγραφές για πολύ δυνατότερη όραση σε σχέση με τον άνθρωπο. Τα αρπακτικά χρησιμοποιούν και τα δυο μάτια γεγονός που επιτρέπει στα αρπακτικά να κρίνουν με ακρίβεια αποστάσεις και ταχύτητα. Εκτός από την ισχυρή μπροστινή όραση, τα αρπακτικά βλέπουν και στο πλάι με ένα μόνο μάτι. Η μονοφθαλμική αυτή όραση είναι λιγότερο ακριβής αλλά επιτρέπει στα πουλιά να βλέπουν ταυτόχρονα μεγάλο εύρος πεδίου.

Οι φτερούγες των αρπακτικών έχουν προσαρμοστεί σε δύο γενικούς τύπους πράγμα που εξυπηρετεί διαφορετικούς τρόπους κυνηγιού.
Οι μεγάλες φτερούγες εκμεταλλεύονται κυρίως τα ρεύματα του αέρα για παθητική πτήση. Έτσι αρπακτικά όπως οι γύπες και οι αετοί μπορούν να πετούν για πολλή ώρα με ελάχιστη μικρή κατανάλωση ενέργειας μέχρι να βρουν τροφή. Αφού ανέβουν, πετώντας κυκλικά (ανεμοπορία), κατόπιν τα πουλιά γλιστρούν με ακίνητες φτερούγες, χάνοντας ύψος (πλανάρισμα).  Ο άλλος τύπος φτερούγας είναι στενότερος και με λιγότερο στρογγυλή άκρη κι είναι κατάλληλος για γρήγορες ταχύτητες κι ενεργητική πτήση. Τέτοιες μικρότερες φτερούγες έχουν για παράδειγμα οι Πετρίτες, γεράκια που πιάνουν πάντοτε πουλιά στον αέρα. Όλα τα αρπακτικά έχουν γυρτό μυτερό ράμφος που τα βοηθά να κόβουν τη λεία που πιάνουν για να τραφούν. Πτωματοφάγα είδη όπως τα όρνια χρειάζονται μεγάλο ράμφος που είναι κατάλληλο για πτώματα σχετικά μεγάλων ζώων όπως αιγοπρόβατα. Για αρπακτικά όπως τα γεράκια όμως, που κυνηγούν μικρά πουλιά, είναι χρησιμότερο το μικρό ράμφος.  

Σήμερα οι πληθυσμοί των περισσότερων από τα 25 είδη αρπακτικών που φωλιάζουν στην Ελλάδα μειώνονται ενώ ορισμένα βρίσκονται στα όρια της εξαφάνισης από τη χώρα μας. Δύο είναι οι βασικοί λόγοι για αυτό. Ο ένας αφορά την υποβάθμιση των βιοτόπων τους και την ελάττωση της φυσικής τους λείας. Ο άλλος είναι η καταδίωξη από τον άνθρωπο που μολονότι παράνομη συνεχίζεται.
Μετρώντας τα είδη αρπακτικών που βρίσκονται στην Ελλάδα το χειμώνα και τους περαστικούς επισκέπτες κατά τη μετανάστευση, συνολικά στην χώρα μας υπάρχουν 36 είδη αρπακτικών. Ποικίλουν πολύ σε μέγεθος και εμφάνιση. Όλα όμως μοιράζονται κάποια βασικά χαρακτηριστικά που τα κάνει μια τόσο ξεχωριστή οικογένεια.


Σήμερα περισσότερα από 25 είδη αρπακτικών φωλιάζουν στην Ελλάδα. Παρατηρείται, όμως ότι οι πληθυσμοί τους μειώνονται ενώ ορισμένα βρίσκονται στα όρια της εξαφάνισης από τη χώρα μας. Δύο είναι οι βασικοί λόγοι για αυτό: η υποβάθμιση των βιοτόπων τους και η ελάττωση της φυσικής τους λείας, η καταδίωξη από τον άνθρωπο που μολονότι παράνομη συνεχίζεται.

ΛΙΓΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΟΥΛΙΑ 


-
Απ' όλα τα ζώα μόνο τα πουλιά έχουν φτερά. Ένα μεγάλο πουλί, όπως ο κύκνος, έχει περισσότερα από 25.000 φτερά και πούπουλα, ενώ το μικροσκοπικό κολιμπρί έχει πάνω από 1.000.
-
Τα φτερά έχουν περίπλοκη δικτυωτή δομή και για να παραμένουν σε καλή κατάσταση χρειάζονται τακτικό καθάρισμα με το ράμφος.
- Ο
ι μακριές και μυτερές φτερούγες είναι κατάλληλες για γρήγορη πτήση, ενώ οι κοντές και φαρδιές για απότομες αλλαγές στην κατεύθυνση.
-
Η ουρά χρησιμοποιείται ως πηδάλιο κατά το πέταγμα.
-
Τα πουλιά επιδεικνύονται με διάφορους χαρακτηριστικούς τρόπους πριν το ζευγάρωμα. Έτσι άλλα κελαηδούν για να προσελκύσουν το ταίρι τους και άλλα χρησιμοποιούν χαρακτηριστικά για το είδος τους παιχνίδια, π.χ. ο πελαργός τινάζει πίσω το κεφάλι και κροταλίζει ηχηρά το ράμφος του.
-
Οι φωλιές των πουλιών μπορεί να είναι από αριστοτεχνικές μέχρι και απλοϊκές κατασκευές. Τα υλικά που συνήθως χρησιμοποιούνται είναι χόρτα, κλαράκια, κομματάκια από φλούδες δέντρων, πηλός από νερόλακκους και όχθες ποταμών. Αλλά έχουν βρεθεί σε φωλιές πουλιών και κομμάτια σπάγκου, μαλλί, κορδέλες, και ιστοί της αράχνης.
- Τα μικρά συνήθως γεννιούνται γυμνά και οι γονείς πρέπει να τα ταΐζουν μέχρι να βγάλουν φτερά και να μάθουν να πετάνε.


ΒΙΟΤΟΠΟΙ


Το κάθε είδος πουλιού είναι προσαρμοσμένο να ζει στο περιβάλλον που του ταιριάζει. Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλοί τύποι βιοτόπων και στον κάθε τύπο αντιστοιχούν διαφορετικά είδη πουλιών.
Βιότοποι, λοιπόν μπορεί να είναι ένας ελαιώνας, οι καλλιεργημένες εκτάσεις, οι υγρότοποι, τα δάση, οι ακτές κ.α. Στον τόπο μας, σημαντικοί βιότοποι είναι τα βουνά (Ταΰγετος, Πάρνωνας), οι ελαιώνες, οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις αλλά και υγρότοποι όπως ο ποταμός Ευρώτας, η λιμνοθάλασσα του Γέρακα, οι λιμνούλες της Αγίας τριάδας κ.ά. 

ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΙ ΤΑ ΠΟΥΛΙΑ

Μπορείτε να βάλετε τροφή για να ταΐσετε τα πουλιά κρεμώντας ένα ρηχό ξύλινο κουτί από ένα κλαδί ή καρφώνοντας το σ' ένα πάσσαλο, σε ύψος τουλάχιστον 1,5 μέτρου ώστε να μη μπορούν να το φτάσουν γάτες ή άλλα σαρκοφάγα. Μερικά είδη πουλιών μαθαίνουν πολύ γρήγορα να χρησιμοποιούν και να εξαρτώνται από αυτή την πηγή τροφής, γι' αυτό ανανεώνετέ την τακτικά.
Βάλτε ακόμη νερό για να πιουν ή να πλυθούν τα πουλιά. Μπορείτε να κρεμάσετε κάτω από το κουτί αράπικα φιστίκια ή μισή καρύδα για τις παπαδίτσες. Φτιάξτε μια φωλιά από μια ξύλινη σανίδα σύμφωνα με το σχέδιο αυτό και τις διαστάσεις που δίνονται πιο πάνω. Τα πουλιά μπορούν ακόμα να χρησιμοποιήσουν τηγάνια ή γλάστρες (που είναι βέβαια τρυπημένες για να φεύγουν τα νερά της βροχής), όταν είναι κρυμμένες μέσα σε θάμνους. Αφήστε τη βλάστηση να αναπτυχθεί όσο το δυνατό περισσότερο ώστε να φωλιάσουν τα πουλιά. Αν βρείτε μια φωλιά μην την ξαναεπισκεφθείτε και μην πιάσετε τα αυγά ή τα μικρά.  


Πρώτες βοήθειες για τραυματισμένα πουλιά
του Φίλιππου Δραγούμη


Πράξη πρώτη

Βάλτε το πουλί μέσα σε ένα χαρτόκουτο, έτσι που να χωράει άνετα και να μπορεί να σταθεί όρθιο. Τοποθετήστε από κάτω εφημερίδες, σχισμένες σε λουρίδες για να απορροφούν τις κουτσουλιές του. Ανοίξτε μικρές τρύπες, ώστε να παίρνει αέρα αλλά να είναι σκοτεινά. Το χαρτόκουτο δεν πρέπει να είναι τεράστιο, ούτε και πολύ μικρό. Κλείστε το καλά. Μη το αφήσετε να κυκλοφορεί ελεύθερο γιατί θα χειροτερεύσει τα τραύματά του. Το κουτί και το σκοτάδι είναι η καλύτερη προσωρινή ακινητοποίηση που μπορείτε να προσφέρετε για τα κατάγματά του. Οτιδήποτε άλλο θα το ταλαιπωρήσει. Αφήστε το κάμποση ώρα σε ένα ήσυχο και ζεστό μέρος (όχι όμως στον ήλιο) για να ξεπεράσει όσο γίνεται το σοκ. 

Πράξη δεύτερη


Τα περισσότερα τραυματισμένα πουλιά δεν πεθαίνουν από την πείνα αλλά από την αφυδάτωση. Δώστε του νερό με ζάχαρη και ίσως ελάχιστο αλάτι με μια σύριγγα από την οποία θα έχετε βγάλει προηγουμένως τη βελόνα. Ίσως χρειαστούν δύο άτομα και μια πετσέτα αν έχει επικίνδυνα νύχια. Για να το πιάσετε σκεπάστε του το κεφάλι με την πετσέτα και κρατήστε το από το σώμα, τα πόδια και την ουρά σαν ανθοδέσμη. Αν το ράμφος του είναι πολύ μυτερό προσέξτε τα μάτια σας. Αν είναι πολύ μικρό ή δεν ανοίγει εύκολα το ράμφος, στάξτε το νερό στα ρουθούνια του. Μη φοβάστε, δε θα πνιγεί. Ξαναβάλτε το στο κουτί και αφήστε το ήσυχο.

Πράξη τρίτη


Μην κάνετε τίποτα άλλο. Μη δώσετε τροφή ή φάρμακα. Μάλλον κακό θα του κάνουν σ'αυτή τη φάση παρά καλό. Αν έχει καιρό να φάει ούτως ή άλλως δε πρέπει να φάει πολύ. Αν έχει φάει πρόσφατα δεν είναι ανάγκη να ξαναφάει τώρα. Έχετε λοιπόν ήδη κάνει το καλύτερο που μπορείτε για να του σώσετε τη ζωή. Απομένει να επικοινωνήσετε με το Ελληνικό Κέντρο Περίθαλψης Αγρίων Ζώων και Πουλιών (ΕΚΠΑΖΠ) για περισσότερες οδηγίες. 

ΠΑΡΤΕ ΜΑΣ ΤΗΛΕΦΩΝΟ ΑΜΕΣΩΣ!
στο 22970 31337
 


ΤΑ ΕΡΠΕΤΑ 

Τα ερπετά είναι ζώα σπονδυλωτά και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τους είναι το δέρμα τους που στην επιφάνειά του σχηματίζει φολίδες ή κεράτινες πλάκες. Η επιδερμίδα των ερπετών, ανά χρονικά διαστήματα εκδύεται, δηλαδή η παλιά στιβάδα απομακρύνεται. Στα φίδια βγαίνει σχεδόν ακέραια ενώ στις σαύρες τμηματικά.

Τα ερπετά είναι ποικιλόθερμα ζώα. Πολλά είδη ελαχιστοποιούν τις δραστηριότητές τους κατά τη διάρκεια της ημέρας και δραστηριοποιούνται μετά η δύση του ηλίου κατά τους θερμότερους μήνες του χρόνου, ενώ όσα ζουν σε εύκρατες περιοχές πέφτουν σε χειμερία νάρκη και οι λειτουργίες του οργανισμού τους επανέρχονται σε φυσιολογικά επίπεδα την άνοιξη.

Τα περισσότερα ερπετά γεννούν αυγά, τα οποία έχουν μεμβρανώδες κέλυφος (φίδια, σαύρες) ή σκληρό (χελώνες, κροκόδειλοι). Κάποια είδη είναι ζωοτόκα δηλαδή γεννούν ζωντανά μικρά. Τα μικρά μοιάζουν με τους γονείς τους και μπορούν να επιβιώσουν μόνα τους αμέσως μετά τη γέννησή τους.

Η όσφρηση στα ερπετά είναι έντονα αναπτυγμένη και πολλές φορές αντικαθιστά την όραση. Επίσης, τα φίδια έχουν δηλητηριώδεις αδένες στη βάση της άνω γνάθου, οι οποίοι εκκρίνουν το δηλητήριο σε αύλακα ή κοινότητα των δηλητηριωδών δοντιών. Στην Ελλάδα  τα μόνα φίδια που έχουν ισχυρό δηλητήριο είναι οι οχιές, αλλά ακόμα και αυτές πρέπει να δαγκώσουν πολλές φορές τον άνθρωπο για να επιφέρουν το θάνατό του.

Στον τόπο μας τα ερπετά που συναντάμε συχνότερα είναι τα φίδια, οι σαύρες και οι χελώνες.


Ίσως να μην είναι γνωστό, αλλά η Ελληνική ερπετοπανίδα είναι από τις πλουσιότερες της Ευρώπης. Συνολικά, στη χώρα μας έχουν καταγραφεί περίπου 60 είδη ερπετών. Ένα από αυτά είναι και οι χελώνες ξηράς, οι οποίες παρ' ότι δεν θεωρούνται απειλούμενο είδος η εξάπλωση τους είναι σχετικά περιορισμένη. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στην καταστροφή των βιοτόπων τους από τον άνθρωπο. Θα πρέπει να επισημάνουμε ότι οι χελώνες ξηράς προστατεύονται από την Ελληνική και την ευρωπαϊκή νομοθεσία και ότι η σύλληψη και θανάτωσή τους τιμωρείται από το νόμο. Ο νόμος που μετράει, όμως, είναι η συνείδηση.

Αλ. Παπαθανασίου - ΓΕΩ (Τ.48/10.03.2001). 

Χελώνα (Testudo marginata): Το μεγαλύτερο είδος στεριανής χελώνας της Ελλάδας που μπορεί να ξεπεράσει τα 35 εκατοστά. Χαρακτηριστικό της οι πεπλατυσμένες, σχεδόν οριζόντιες περιφερειακές πλάκες στο πίσω μέρος του σώματος, στις οποίες οφείλει το όνομά της. Είδος ενδημικό της Ελλάδας με κάποιους πληθυσμούς στην Αλβανία, στη Γιουγκοσλαβία. στη Σαρδηνία και στη Ν. Ιταλία. Μολονότι εδώ δεν θεωρείται απειλούμενο είδος, η εξάπλωση του είναι σχετικά περιορισμένη. Συνήθως πέφτει σε χειμερία νάρκη, εκτός αν επικρατούν καλές καιρικές συνθήκες, οπότε άτομα του είδους της παρατηρούνται και το χειμώνα. Η κρασπεδωτή χελώνα (Testudo marginata) γεννάει 2-12 αβγά την άνοιξη σε τρύπες που σκάβει στο έδαφος. Τα χελωνάκια όταν βγουν έχουν μήκος έως 4 εκατοστά. Πόσα άραγε θα καταφέρουν να επιβιώσουν μετά τις τελευταίες πυρκαγιές; 

Χελώνα (Testudo graeca): Έχει μήκος 30 εκ. και βάρος δύο κιλά. Τρέφεται με φυτά, έντομα, σκουλήκια και σαλιγκάρια. Στα μέσα του καλοκαιριού οι θηλυκές γεννούν 4-12 άσπρα αυγά, σχεδόν σφαιρικά, τα οποία παραχώνουν στο έδαφος και τα εγκαταλείπουν. 


Σαύρες:
Yπόταξη ερπετών στην οποία διαιρείται η τάξη των Φολιδωτών Ερπετών, που περιλαμβάνει πάνω από 2700 είδη. Τα ερπετά αυτά είναι γνωστά με το όνομα σαύρες. Είναι διαδεδομένα σ' όλη τη Γη, αλλά ζουν κυρίως σε ζεστές περιοχές και τον χειμώνα πέφτουν σε χειμέρια νάρκη ή διαχείμαση. Τρέφονται κυρίως με έντομα και σκουλήκια. Τα περισσότερα είδη είναι ωοτόκα μα υπάρχουν και είδη που είναι ωοζωοτόκα. Διαιρούνται σε πολλές οικογένειες ανάμεσα στις οποίες τις λασερτίδες, τους χαμαιλέοντες, τους ιγκουανίδες, τους βαρανίδες, τους γκεκονίδες. 


Φίδια
: Έχουν στενόμακρο κυλινδρικό σώμα, ποικίλου μήκους, σκεπασμένου με λέπια ή φολίδες. Τα περισσότερα είναι δηλητηριώδη και τρέφονται με ζώα και αυγά, τα οποία καταπίνουν ολόκληρα.
 

Vipera
ammodytes (οχιά).

Εξάπλωση:
Εμφανίζεται κυρίως στη Βαλκανική χερσόνησο. Βόρεια εξαπλώνεται στη βορειοανατολική Ιταλία, νότια Αυστρία, νοτιοδυτική και νοτιοανατολική Ρουμανία. Φθάνει νότια στην Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες. Υπάρχει, επίσης, στην νοτιοδυτική Ασία.
Μορφολογικά χαρακτηριστικά
:
Το μήκος του ζώου κυμαίνεται από 65-90
cm συμπεριλαμβανομένης της ουράς. Είναι το μοναδικό φίδι στην ανατολική Ευρώπη που έχει μια προεξοχή πάνω στο ρύγχος του. Χαρακτηριστικός σχηματισμός στη ραχιαία πλευρά του σώματος μια γραμμή σκουρόχρωμη που σχηματίζει ζιγκ-ζαγκ. Παρουσιάζει φυλετικό διμορφισμό: τα αρσενικά έχουν χρώμα γκριζωπό και τα θηλυκά καφετί.
Ενδιαίτημα-Συνήθειες:
Προτιμά τις βραχώδεις πλαγιές με χαμηλή βλάστηση που εκτίθενται αρκετές ώρες την ημέρα στον ήλιο. Εμφανίζεται επίσης σε ανοιχτά δάση, σάρες, σωρούς από πέτρες και σε ξερολιθιές που διαχωρίζουν καλλιεργημένες εκτάσεις. Στο νότιο άκρο εξάπλωσης της συναντάται σε περιοχές που το υψόμετρο τους κυμαίνεται από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 2500
m. Δραστηριοποιείται κυρίως την ημέρα αλλά στις θερμές περιοχές μπορεί να είναι και νυκτόβια. Τρέφεται με μικρά θηλαστικά, πουλιά και σαύρες. Είναι δηλητηριώδες φίδι και το δάγκωμά του θεωρείται ότι είναι το πλέον επικίνδυνο συγκριτικά με αυτό των άλλων ειδών οχιάς που υπάρχουν στην Ευρώπη.
Επιμέλεια Κανέλλα Ραδέα (Δρ. Βιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών).  

Telescopus fallax
Εξάπλωση:
Εξαπλώνεται στην ανατολική ακτή της Αδριατικής, στα νότια Βαλκάνια στα ελληνικά νησιά και στη Μάλτα επίσης στον Καύκασο και στη νοτιοδυτική Ασία. Στην Ελλάδα βρίσκεται στις Κυκλάδες, την Κρήτη και την Πελοπόννησο.
Μορφολογικά χαρακτηριστικά
:
Τα ενήλικα έχουν συνήθως μήκος μέχρι 75
cm συμπεριλαμβανομένης και της ουράς. Ένα λεπτό φίδι που έχει ευρύ και πλατύ κεφάλι. Το χρώμα είναι γκρίζο, μπεζ ή καφετί και φέρει ένα κολάρο από μαύρα στίγματα πίσω από το κεφάλι και σειρές από γραμμές ή κηλίδες στο πάνω μέρος του σώματος.
Ενδιαίτημα-Συνήθειες:
Συναντάται γενικά σε χαμηλά υψόμετρα ή και σε βουνά στα νότια μέρη εξάπλωσης του. Βρίσκεται σε πετρώδεις περιοχές, υποβαθμισμένα δάση, σωρούς από πέτρες, αμμώδεις περιοχές με θαμνώδη βλάστηση. Κυνηγά συνήθως στο λυκόφως αλλά μερικές φορές είναι δραστήριο κατά την νύχτα το καλοκαίρι ή την ημέρα στις περιοχές εξάπλωσης του που έχουν ψυχρότερο κλίμα.
Είναι οπισθόγλυφο δηλ. φέρει δηλητήριο στα πίσω δόντια με το οποίο σκοτώνει τη λεία του μέσα σε 2-3 λεπτά. Τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά με σαύρες.
Επιμέλεια Κανέλλα Ραδέα (Δρ. Βιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών)

Δεντρογαλιά

Συνηθισμένη ονομασία ανιοβόλων φιδιών της οικογένειας των κολουβριδών και της τάξης των λεπιδωτών και κυρίως των γενών «ζαμενής» και «τροπιδόνωτος». Η επιστημονική του ονομασία είναι «τυρία ή δάλειος». πού στη νεοελληνική γλώσσα έχει παραφθαρεί σε δεντρογαλιά. Φίδι χωρίς δηλητήριο, πολύ κοινό στην Ελλάδα, πού αναρριχιέται στα δέντρα. Είναι ένα από τα γνωστότερα φίδια της Ελλάδας και συναντάται επίσης και στις δασώδεις και ξερές περιοχές της Μικρός Ασίας, Αιγύπτου, Περσίας και Δαλματίας.

Στην Αττική είναι ιδιαίτερα γνωστή και φημίζεται για την ευκινησία του σώματός της, τη λεπτή ουρά της και την ευκολία με την οποία ανεβαίνει στα δέντρα. Έχει μήκος 1.20 μ. - σχεδόν το ένα τέταρτο απ' αυτό πιάνει μόνο η ουρά της-το κεφάλι της είναι μικρό και ο χρωματισμός της καφεπράσινος με μαύρες κηλίδες στη ράχη και σχεδόν λευκός στη κοιλιά. Τρέφεται με ποντίκια, σαύρες και μικρά πουλιά. Αν και δεν είναι δηλητηριώδες, επιτίθεται εύκολα, ακόμα και στον άνθρωπο. Από το φθινόπωρο μέχρι την Άνοιξη πέφτει σε χειμέρια νάρκη.     

ΤΑ ΑΜΦΙΒΙΑ

Τα αμφίβια είναι πρωτόγονα σπονδυλωτά σε σύγκριση με τα πουλιά και τα θηλαστικά. Η ονομασία τους προήλθε από τη διπλή ζωή τους στο νερό και στην ξηρά. Αυτό το πετυχαίνουν  με την προσαρμογή ορισμένων οργάνων (αναπνευστικό, κινητικό), με την εξωτερική μορφή του σώματός τους και τα αισθητήρια όργανά τους.

Τα αμφίβια είναι ζώα ποικιλόθερμα, επομένως όταν η θερμοκρασία είναι πολύ χαμηλή και σε πολύ κρύες περιοχές πέφτουν σε χειμερία νάρκη. Κάποια αμφίβια διαχειμάζουν μέσα στο νερό. Τα περισσότερα αμφίβια είναι ημερήσια, άλλα είναι δραστήρια μόνο το απόγευμα και άλλα μόνο το βράδυ.

Το σώμα των αμφιβίων σκεπάζεται από γυμνό δέρμα, που συνήθως είναι λείο και γλοιώδες. Το δέρμα τους δεν μπορεί να τα προφυλάξει από την επίδραση της εξωτερικής θερμοκρασίας τα προστατεύει, όμως από τη μεγάλη εξάτμιση. Για να διατηρήσουν το σώμα τους υγρό αναγκάζονται να ζουν στο νερό ή σε υγρά μέρη. Πάνω στο δέρμα υπάρχουν διάφοροι αδένες, που παράγουν ένα δύσοσμο και δηλητηριώδες υγρό για την άμυνα του ζώου. Άλλοι αδένες παράγουν χρωστικές ουσίες, ώστε να μοιάζουν με το περιβάλλον και να αποφεύγουν τους εχθρούς τους.

Το μεγαλύτερο ποσοστό των αμφιβίων γεννά αυγά με ένα ζελατινώδες περίβλημα. Αυτά αποτίθενται συνήθως στο νερό, όπου αναπτύσσονται σε ζώα που διαφέρουν πολύ από τους γονείς τους. Αυτές οι υδρόβιες νύμφες (γυρίνοι) περνούν ένα αρκετό διάστημα τρεφόμενες και στη συνέχεια μεταμορφώνονται σε μικρογραφίες των γονέων τους.

Από τα 46 είδη αμφιβίων της Ευρώπης τα 18 απαντούν στην Ελλάδα και διακρίνονται σε σαλαμάνδρες, τρίτωνες, βατράχους και φρύνους.

βάτραχος

φρύνος

σαλαμάνδρα

ΤΑ ΕΝΤΟΜΑ

Τα έντομα ονομάζονται έτσι επειδή το σώμα τους χωρίζεται σε τρία μέρη: κεφάλι, θώρακα και κοιλιά. Το κεφάλι είναι μονοκόμματο, έχει επάνω του τα μάτια, το στόμα και τις κεραίες. Στα περισσότερα είδη τα μάτια είναι σύνθετα, δηλαδή αποτελούνται από πολλά απλά και βρίσκονται στα πλάγια του κεφαλιού.

Το στόμα είναι διαφορετικά σχηματισμένο στα έντομα που μασούν την τροφή τους και διαφορετικά σ' εκείνα που γλείφουν, ρουφούν χυμούς ή τσιμπούν και ρουφούν  αίμα. Στα δυο τελευταία είδη μοιάζει με σωλήνα (προβοσκίδα). Σ' αυτά που ρουφούν χυμούς, η προβοσκίδα τους απλώνεται και ανασύρεται ανάλογα με τη θέλησή τους, ενώ όσα τσιμπούν και ρουφούν αίμα  έχουν και μαχαιρίδια για  το τσίμπημα.

Οι κεραίες βγαίνουν μπροστά στα μάτια ή ανάμεσά τους και είναι αισθητήρια οσφρήσεως, αφής και ακοής.

Ο θώρακας αποτελείται από τρία μέρη ενωμένα με αρθρώσεις. Το καθένα από αυτά έχει ένα ζευγάρι πόδια, γι' αυτό τα έντομα ονομάζονται και εξάποδα και επειδή κάθε πόδι έχει πέντε αρθρώσεις λέγονται και αρθρόποδα. Στο θώρακα βρίσκονται και οι φτερούγες (συνήθως δυο ζεύγη).

Η κοιλιά των εντόμων αποτελείται από 11 αρθρώσεις, οι τελευταίες από τις οποίες είναι ατροφικές. Εκεί βρίσκονται τα όργανα της αναπαραγωγής. Μερικά έντομα στο πίσω μέρος της που βγάζουν μια φωτεινή λιπαρή ουσία (λαμπυρίδες) και άλλα μεμβράνες που βγάζουν ήχο (τζιτζίκια).

Η αναπνοή γίνεται με τις τραχείες που είναι δυο σωλήνες στα πλάγια του σώματος.

Τα έντομα πολλαπλασιάζονται εύκολα και γεννούν χιλιάδες αυγά. Υπάρχουν και ωοζωοτόκα (μύγες).  Η εκκόλαψη γίνεται σε λίγες ώρες ή μέρες . Τα περισσότερα όταν βγουν από το νερό διαφέρουν από τους γονείς τους και για να τους μοιάσουν παθαίνουν διάφορες αλλαγές, μεταμορφώσεις. Το ζώο που βγαίνει από το αυγό , λέγεται προνύμφη και είναι ένα σκουλήκι που μεγαλώνοντας σχηματίζει ένα κουκούλι και κοιμάται σε αυτό. Τότε βρίσκεται στο στάδιο της νύμφης. Αυτή μεταμορφώνεται σε χρυσαλλίδα που είναι όμοια με το έντομο που τη γέννησε.

Αρκετά έντομα, όπως οι μέλισσες και τα μυρμήγκια ζουν οργανωμένα σε αυστηρά δομημένες κοινωνίες.

Ανάμεσα στα έντομα υπάρχουν πολλά βλαβερά που μεταδίδουν λοιμώδη νοσήματα και καταστρέφουν τη γεωργία. Για την καταπολέμησή τους χρησιμοποιούνται τα εντομοκτόνα, τα οποία μπορεί να διαταράξουν την ισορροπία ενός οικοσυστήματος με αποτέλεσμα τον περιορισμό της βιοποικιλότητάς του.

Τα έντομα συμβάλλουν στη γονιμοποίηση των λουλουδιών και μερικά από αυτά, όπως οι μέλισσες και οι μεταξοσκώληκες είναι ιδιαίτερα χρήσιμα στον άνθρωπο.

ΟΙ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΧΕΛΩΝΕΣ

Οι θαλάσσιες χελώνες ζουν πάνω στη γη εδώ και 150 εκατομμύρια χρόνια Ζουν σχεδόν αποκλειστικά στη θάλασσα, Στην ξηρά βγαίνουν μόνο για λίγο, οι θηλυκές, για να γεννήσουν τ' αβγά τους. Επτά είδη από χελώνες κολυμπούν στις θάλασσες όλου του κόσμου. Στη Μεσόγειο θάλασσα υπάρχουν τρία είδη: η Δερματοχελώνα, η Μύδας και η Καρέττα.

Η ΚΑΡΕΤΤΑ


Η Καρέττα ζυγίζει περίπου 100 κιλά, τρέφεται με καβούρια, κοχύλια και μέδουσες, κυνηγάει κοντά σε βράχια και υφάλους. Ξεχωρίζει από το μεγάλο κεφάλι και τον κοντόχοντρο λαιμό της. Το καβούκι τους χρησιμεύει σαν πανοπλία αλλά τα πτερύγια και το κεφάλι τους είναι απροστάτευτα. Μερικοί καρχαρίες μπορεί να επιτεθούν στα σημεία αυτά, αλλά η Καρέττα είναι μεγάλη και γρήγορη και έχει λίγους φυσικούς εχθρούς. Το κεφάλι, τα πτερύγια και το πάνω μέρος του καβουκιού της είναι καφεκόκκινα και το κάτω μέρος κίτρινο. Μια θηλυκιά Καρέττα, όταν έρθει ο καιρός να γεννήσει, φτάνει στην ακτή που θα αφήσει τα αβγά της. Μπορεί να γεννήσει τρεις ή τέσσερις φορές μέσα σε ένα καλοκαίρι. Αν και είναι γρήγορη μέσα στο νερό, στην ξηρά είναι αργή, επιφυλακτική και κινδυνεύει περισσότερο. Προχωρεί έξω από το νερό μέχρι εκεί που αρχίζει η βλάστηση. Απομακρύνει με τα πτερύγιά της την άμμο σε μια επιφάνεια λίγο μεγαλύτερη από το σώμα της. Μετά κάθεται στο κέντρο και χρησιμοποιώντας μόνο τα πίσω πτερύγια σκάβει  ένα βαθύ λάκκο. Γεννά εκεί μέσα περίπου 100 αυγά  με δερμάτινο τσόφλι που μοιάζουν με μπαλάκια του πινγκ-πονγκ. Όταν τελειώσει σκεπάζει τη φωλιά με άμμο και επιστρέφει στη θάλασσα.  

Οι ακτίνες του ήλιου ζεσταίνουν την παραλία και έτσι μετά από δυο μήνες περίπου τα αυγά θα εκκολαφθούν. Τα χελωνάκια σκίζουν το τσόφλι του αυγού με μια μικρή προεξοχή που έχουν στο πάνω σαγόνι τους. Με τις κινήσεις τους ρίχνουν την άμμο από την οροφή της φωλιάς στο βάθος της, πάνω στα άδεια τσόφλια. Μέσα σε λίγες μέρες όλα τα μικρά έχουν φτάσει στην επιφάνεια. Το μήκος τους φτάνει τα 5 εκατοστά. Τη νύχτα ή νωρίς το πρωί κατευθύνονται προς τη θάλασσα.

Τα χελωνάκια βρίσκουν τη θάλασσα από τη γυαλάδα της. Το καβούκι τους είναι μαλακό και έτσι αποτελούν εύκολη λεία για τους γλάρους, τις αλεπούδες, τα κουνάβια, τα κοράκια και τα ποντίκια. Όσα φτάσουν στη θάλασσα κολυμπούν ζωηρά και απομακρύνονται από την ακτή.

Είναι η πιο συνηθισμένη χελώνα στη Μεσόγειο και στην Ελλάδα. Η Καρέττα γεννάει σε αρκετές ελληνικές παραλίες, κυρίως στη Ζάκυνθο, την Πελοπόννησο και την Κρήτη.


ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΟΥΝ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΧΕΛΩΝΑ ΚΑΡΕΤΤΑ

Οι θαλάσσιες χελώνες απειλούνται με εξαφάνιση. Κυριότεροι κίνδυνοι είναι:
- Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν τις χελώνες για τροφή ή για να φτιάχνουν διάφορα αντικείμενα.
- Ακόμα σκοτώνουν τις χελώνες για να τις ταριχεύσουν και να τις κρεμάσουν στον τοίχο για διακόσμηση.
- Το λίπος από τις χελώνες χρησιμοποιείται για την κατασκευή σαπουνιών και καλλυντικών.
- Οι χελώνες παγιδεύονται στα δίχτυα των ψαράδων ή σε αγκίστρια από παραγάδια. Έτσι δεν μπορούν να βγουν στην επιφάνεια να αναπνεύσουν και πεθαίνουν από ασφυξία.
- Επειδή οι ψαράδες τις βλέπουν ως ανταγωνιστές συχνά τις θανατώνουν.
- Οι χελώνες καταπίνουν πλαστικές σακούλες νομίζοντας ότι είναι τροφή.
- Οι ανθρώπινες δραστηριότητες, (όπως ξενοδοχεία, εστιατόρια, έντονα φώτα), περιορίζουν τον παραλιακό χώρο που γεννούν οι χελώνες.
- Τα χελωνάκια μόλις γεννιούνται κατευθύνονται στη θάλασσα από τη γυαλάδα της. Όμως τα έντονα φώτα των μαγαζιών τα αποπροσανατολίζουν και έτσι δεν καταφέρνουν να φτάσουν στη θάλασσα.

ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙΤΕ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΕΤΕ;

- Απο
φεύγετε να χρησιμοποιείτε τις παραλίες ωοτοκίας τις νυχτερινές ώρες.
- Σβήνετε ή καλύπτετε φώτα που φαίνονται από την παραλία για να μην τρομάζουν οι μητέρες και να μην αποπροσανατολίζονται τα χελωνάκια.
- Μη μετακινείτε τα σημάδια ή τα προστατευτικά πλέγματα πάνω από τις φωλιές.
- Μην οδηγείτε τροχοφόρα πάνω στις παραλίες ωοτοκίας.
- Αν δείτε νεκρή ή τραυματισμένη χελώνα ενημερώστε το Σύλλογο ΑΡΧΕΛΩΝ ή τις Λιμενικές Αρχές.


Τι να κάνουμε αν εντοπίσουμε μια τραυματισμένη ή άρρωστη θαλάσσια χελώνα.

- Μεταφέρουμε τη χελώνα σε ασφαλές μέρος σηκώνοντάς την από το καβούκι. Όταν ακουμπάμε το ζώο κάτω, φροντίζουμε να μη διπλώνουν τα πτερύγια κάτω από το καβούκι.
- Τοποθετούμε τη χελώνα σε προφυλαγμένο και περιορισμένο χώρο περιορίζοντας την επαφή της με ανθρώπους και ρεύματα αέρα. Κατά τους θερινούς μήνες πρέπει να τη σκεπάζουμε με βρεγμένο ύφασμα.
- Αν η χελώνα είναι μπλεγμένη σε δίχτυα ή πετονιές την ελευθερώνουμε προσεχτικά για να μην την τραυματίσουμε.
- Καλούμε το Κέντρο Διάσωσης Θαλάσσιων Χελώνων ή τα γραφεία του Συλλόγου για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας για οδηγίες και ειδικότερες συμβουλές.

ΖΩΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΟΥΝΤΑΙ ΜΕ ΕΞΑΦΑΝΙΣΗ

Ο ΛΥΚΟΣ

Ο λύκος θυμίζει μεγάλο σκύλο με μακριά πόδια. Όρθιος φτάνει το ύψος ενός ανθρώπου, αλλά το βάρος του δεν ξεπερνά τα 40 κιλά. Είναι ένας ανειδίκευτος κυνηγός που μαθαίνει να κυνηγά όποιο ζώο βρίσκει σε αφθονία, γι' αυτό και προσαρμόζεται εύκολα σε κάθε τόπο και θήραμα.

Τα κύρια χαρακτηριστικά του λύκου είναι τα εξής: 
- γρήγορα πόδια, που τρέχουν 30 χλμ. κάθε νύχτα
- εξαιρετική όσφρηση
- μεγάλα δόντια και δυνατά σαγόνια
- ανθεκτικό στομάχι που αντέχει να μείνει άδειο μια βδομάδα και μετά να γεμίσει με 8- 10 κιλά κρέας
- εκφραστική γλώσσα και γκριμάτσες που του επιτρέπει να επικοινωνεί με τους συντρόφους του στο κυνήγι.

Οι λύκοι ζουν σε αγέλες που δεν ξεπερνούν τα 10 άτομα. Κάθε αγέλη έχει μια επικράτεια. Όταν ο λύκος γίνει δυο χρονών ψάχνει να βρει το ταίρι του και να δημιουργήσει τη δική του επικράτεια. Ο λύκος είναι από τα πιο κοινωνικά ζώα στον κόσμο και με την  οικογένειά του αποδεικνύεται εξαιρετικά στοργικός και παιχνιδιάρης.

Η συστηματική καταδίωξη του λύκου από τον άνθρωπο είχε ως αποτέλεσμα την εξαφάνισή του στην κεντρική Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Στην Ελλάδα απομένουν μερικές εκατοντάδες λύκοι με αβέβαιο μέλλον. Από τη νότια Ελλάδα (και από τον τόπο μας) οι λύκοι εξαφανίστηκαν τα τελευταία 50 χρόνια.

Η κύρια αιτία που ο λύκος απειλείται με εξαφάνιση δεν είναι η εξόντωσή του από τον άνθρωπο αλλά η στέρηση του τόπου και της τροφής του. Ο κατακερματισμός των βουνών και των κοιλάδων από τους δρόμους, η μείωση των θηραμάτων απο το υπερβολικό κυνήγι και η εγκατάλειψη της παραδοσιακής κτηνοτροφίας είναι οι αιτίες που ο λύκος θα απομείνει μόνο στα παραμύθια.

Η ΚΑΦΕΤΙΑ ΑΡΚΟΥΔΑ

Η αρκούδα ζούσε παλαιότερα σε όλη την Ευρώπη. Σήμερα υπάρχουν μικροί πληθυσμοί σε 4 μόνο χώρες της Ε.Ε. (Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία και Γαλλία όλες μαζί γύρω στα 300 άτομα) και στις περισσότερες χώρες της ανατολικής Ευρώπης).

Ο πληθυσμός της αρκούδας δεν ξεπερνά τα 120 άτομα και εξαπλώνεται σε δυο ενότητες. Η ανατολική ενότητα βρίσκεται στη Ροδόπη, ενώ η δυτική απλώνεται στις οροσειρές της Πίνδου και του Περιστεριού.

Η αρκούδα είναι το πιο εντυπωσιακό και μεγάλο θηλαστικό της χερσαίας Ελλάδας. Το μέσο βάρος για το αρσενικό είναι 130 κιλά και για το θηλυκό 95, έχει ύψος από 0,90 - 1,25μ. και μήκος 1,50 - 2,25μ. Τα νύχια της είναι πολύ σκληρά και γαμψά και τη βοή σκάβει ή να σκαρφαλώνει με ευκολία. Η όσφρηση και η ακοή της είναι εξαιρετική αλλά η όρασή της μέτρια. Το χρώμα της ποικίλλει σε όλες τις αποχρώσεις του καφέ από το πολύ σκούρο ως το μελί, ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και το περιβάλλον.

Το χειμώνα η καφετιά αρκούδα πέφτει σε χειμερία νάρκη, κατά τη διάρκεια της οποίας, (κάθε δυο ή τρία χρόνια), η θηλυκιά γεννά 1 ως 2 μικρά. Οι αρκούδες είναι πολύ στοργικές και μαθαίνουν στα μικρά τους με υπομονή πώς να επιβιώνουν.

Τρέφονται κυρίως με καρπούς, βολβούς και αγριόμελο. Το φθινόπωρο, επειδή προετοιμάζονται για τη χειμερία νάρκη, τρώνε πολύ περισσότερο.

Οι καφετιές αρκούδες απειλούνται με εξαφάνιση. Κύριες αιτίες είναι:
- τo κυνήγι, που παλαιότερα γινόταν για την εκμετάλλευση της γούνας της, ενώ τώρα υπάρχουν κυνηγοί που θεωρούν κατόρθωμα να σκοτώσουν μια αρκούδα
- οι ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η κατασκευή δρόμων, τα χιονοδρομικά κέντρα, τα φράγματα και οι τουριστικές δραστηριότητες, που  περιορίζουν το φυσικό της περιβάλλον.
- Η εκμετάλλευση των αρκούδων σε τσίρκα για τη διασκέδαση των ανθρώπων.

Για την προστασία της αρκούδας έχει συσταθεί ο σύλλογος Αρκτούρος, ο οποίος καταβάλλει ιδιαίτερα σημαντικές προσπάθειες για τη διάσωσή της.

ΕΛΑΦΙ - Cervus elaphus

Στη χώρα μας κατά το παρελθόν το ελάφι ήταν πολύ διαδεδομένο κυρίως στη Β. και Κ. Ελλάδα και στην Εύβοια , σήμερα όμως φυσικές αγέλες υπάρχουν στο δάσος Δραγουντέλι της Σιθωνίας και στην Πάρνηθα, ενώ έχει εισαχθεί στον Κόζιακα Τρικάλων , στην Χρυσοπηγή Σερρών, στον Παρνασσό και αλλού.

Το ελάφι έχει τρίχωμα κοκκινόξανθο και αποτελείται από απαλό χνούδι και χοντρές, τραχιές τρίχες. Έχει κοντή ουρά?το ύψος του αρχίζει από 30 εκ. και φτάνει ως τα 2,50 μ. Έχει ωραία σωματική κατασκευή και στηρίζεται σε τέσσερα λεπτά αλλά δυνατά πόδια.

Όταν τα ελάφια καταδιώκονται τρέχουν πάρα πολύ γρήγορα και κάνουν πηδήματα 2 και 3 μέτρα ύψους και 10 ως 12 μέτρα μήκους. Είναι οι «αθλητές του ζωικού βασιλείου!».

Τα ελάφια είναι ζώα χορτοφάγα και, συνήθως, βγαίνουν τη νύκτα για να βοσκήσουν. Το περίεργο είναι πως το φθινόπωρο, που είναι η περίοδος του κυνηγιού, αυτά το καταλαβαίνουν, γίνονται ιδιαίτερα προσεκτικά και, σχεδόν, δε βγαίνουν από το δάσος.

Είναι πολύ κοινωνικά ζώα και μετακινούνται σε κοπάδια αναγνωρίζοντας ένα κοινό αρχηγό. Κάθε αρσενικό ελάφι ζει με πολλά θηλυκά που τα αναζητάει κάνοντας, μερικές φορές, μεγάλες αποστάσεις. Αν καμιά φορά βρεθούν πολλά αρσενικά μαζί, τότε αρχίζει πάλη μεταξύ τους, που μπορεί να φτάσει μέχρι το θάνατο, για το ποιος θα επικρατήσει.

Την άνοιξη τα θηλυκά απομονώνονται για να γεννήσουν. Όπως και οι γυναίκες η εγκυμοσύνη τους κρατάει 9 μήνες και μετά γεννάνε 1 ως 2 ελαφάκια που με ιδιαίτερη αγάπη τα φροντίζουν όλο το καλοκαίρι και το φθινόπωρο. Όταν είναι μικρά διακρίνονται, τα αρσενικά από τα θηλυκά, γιατί έχουν πλατύ μέτωπο. Αργότερα, στους 8 μήνες, αρχίζουν τα αρσενικά να βγάζουν κέρατα που τ' αλλάζουν κάθε χρόνο (πέφτουν το φθινόπωρο και βγαίνουν την άνοιξη). Αυτά τα κέρατα λέγονται «κλαδιά» γιατί μοιάζουν με τα κλαδιά των δέντρων.

Οι βασικότεροι εχθροί του ελαφιού είναι ο λύκος και για τα μικρά , γηραιά , ασθενικά άτομα η αγριόγατα και η αλεπού.

Το ελάφι σαν ζώο απειλείται να εξαφανιστεί. Σε λίγα μέρη δημιούργησαν ειδικές συνθήκες ώστε να το προφυλάγουν από τα βόλια των κυνηγών για τους οποίους είναι ένα εκλεκτό θήραμα, γιατί έχει πολύ νόστιμο κρέας που πουλιέται πανάκριβα, αλλά γιατί χρησιμοποιούν ακόμα και το δέρμα και τα κέρατά του για την κατασκευή διαφόρων αντικειμένων.

Ο ΑΓΡΙΟΓΑΤΟΣ

Ο αγριόγατος είναι πιο μεγαλόσωμος από την κατοικίδια γάτα και ξεχωρίζει από τη φουντωτή ουρά του που έχει μήκος περίπου 30  εκατοστά, φαρδαίνει προς την άκρη και στολίζεται με σκούρες ρίγες. Το κεφάλι του είναι πιο ογκώδες από της γάτας και το τρίχωμά του είναι καστανόξανθο.

Όπως όλα τα σαρκοφάγα ζώα, έτσι και ο αγριόγατος έχει κοφτερά νύχια για να τεμαχίζει την τροφή του. Η διατροφή του βασίζεται σε ποντίκια, ενώ ευκαιριακά τρώει και μικρά πουλάκια, βατράχια, έντομα, λαγούς κ.ά.

Οι αγριόγατοι είναι μοναχικά ζώα, γι' αυτό οι πυκνότητες των πληθυσμών του είναι πολύ χαμηλές (περίπου 2-3 άτομα ανά 10 τ. χλμ.).

Στην Ελλάδα εξαπλώνεται σε μεγάλο μέρος της βόρειας και κεντρικής Ελλάδας, σε ποικιλία βιότοπων από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι και τα 1500 περίπου μέτρα.

Οι κυριότερες απειλές για τον αγριόγατο είναι:

- Η υποβάθμιση των βιότοπών του
- Η διακοπή της επικοινωνίας μεταξύ των πληθυσμών
- Η διασταύρωσή του με κατοικίδιες γάτες    
- Τα δηλητηριασμένα δολώματα, από τα οποία είναι πιθανόν να εξαφανίστηκε από πολλές περιοχές.


ΤΟ ΑΓΡΙΟΓΙΔΟ

Το αγριόγιδο έχει σώμα δεμένο, μήκος 1.10-1.30μ, κοντή ουρά, ύψος 70-80 εκατοστά, βάρος  25-40 κιλά και τσιγκελωτά κέρατα. Ο αρσενικός είναι πιο χοντροφτιαγμένος και βαρύς από τη θηλυκιά. Σχηματίζουν μικρά κοπάδια που τα οδηγεί συνήθως μια θηλυκιά.

Το καλοκαίρι ξεκινά να βόσκει πριν ακόμα χαράξει, περνά τις ζεστές ώρες στη σκιά κάποιου βράχου και το σούρουπο ξαναβγαίνει στη βοσκή μέχρι να νυχτώσει.


Τέλη Νοέμβρη με Δεκέμβρη το αρσενικό ζευγαρώνει με πολλές θηλυκιές. Η κυοφορία διαρκεί 165 με 175 μέρες και γύρω στα μέσα Ιουνίου γεννιέται ένα κατσικάκι, το οποίο μπορεί να μείνει πολλά χρόνια κοντά στη μητέρα του.

Το αγριόγιδο έχει οξεία ακοή, το μάτι του έχει μεγάλο οπτικό πεδίο και όταν αντιληφθεί άνθρωπο ή φυσικό θηρευτή, βγάζει ένα δυνατό ήχο από τα ρουθούνια του για να προειδοποιήσει όλα τα ζώα που βρίσκονται κοντά. Μόνη λύση είναι η φυγή και η ταχύτητά του είναι εντυπωσιακή.

Στην Ελλάδα το αγριόγιδο ζει στα βουνά Γράμμο, Σμόλικα, Γκαμήλα, Λύγκο, Ζυγό, Τργγιά, Βαρδούσια, Οίτη, Γκιώνα, Όλυμπο και στην οροσειρά της Ροδόπης.


Οι κυριότερες απειλές είναι:
- Η λαθροθηρία
- Οι τουριστικές δραστηριότητες
- Η μεγάλη επέκταση του ορεινού δικτύου. 

Αν θέλουμε να προστατέψουμε το αγριόγιδο πρέπει να σεβαστούμε την ακεραιότητα και ησυχία του ζωτικού του χώρου.

ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ - ΤΡΟΦΙΚΕΣ ΑΛΥΣΙΔΕΣ - ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ

Ο όρος «βιοποικιλότητα» αναφέρεται στα διαφορετικά είδη οργανισμών που υπάρχουν σε ένα οικοσύστημα. Πραγματικά, όσο μεγαλύτερη ποικιλότητα έχει ένα οικοσύστημα,  τόσο πιο ισορροπημένο είναι. Κάθε διαταραχή της ισορροπίας του οικοσυστήματος που θα προκαλούσε την εξαφάνιση ενός είδος θα απειλούσε άμεσα και την εξαφάνιση του είδους που εξαρτάται τροφικά από αυτό.

Η τροφική αλυσίδα είναι μια σειρά οργανισμών στην οποία ο καθένας αποτελεί τροφή του επόμενου. Περιγράφουν τις τροφικές σχέσεις μεταξύ των οργανισμών. Όμως επειδή στη φύση κάθε είδος οργανισμού δεν τρώει μόνο ένα είδος τροφής αλλά και το ίδιο δεν τρώγεται μόνο από ένα άλλο, για να περιγράφουν καλύτερα οι πολύπλοκες τροφικές σχέσεις χρησιμοποιείται ο όρος τροφικό πλέγμα.

Οι οργανισμοί που ζουν σε ένα οικοσύστημα διακρίνονται ανάλογα με τον τρόπο που εξασφαλίζουν την τροφή τους σε παραγωγούς, καταναλωτές και αποικοδομητές.

Οι παραγωγοί είναι οι οργανισμοί που φωτοσυνθέτουν, έχουν δηλαδή την ικανότητα να δεσμεύουν την ηλιακή ενέργεια και να τη αξιοποιούν για την παραγωγή γλυκόζης και άλλων υδατανθρακών. Οι παραγωγοί ονομάζονται αυτότροφοι οργανισμοί γιατί παράγουν οι ίδιοι τις απαραίτητες χημικές ουσίες.

Όλοι οι άλλοι οργανισμοί ονομάζονται ετερότροφοι και διακρίνονται σε καταναλωτές και αποικοδομητές.

- Καταναλωτές πρώτης τάξης, που είναι τα φυτοφάγα ζώα.
- Καταναλωτές δεύτερης τάξης, που είναι τα σαρκοφάγα ζώα που τρέφονται με φυτοφάγα.
- Καταναλωτές τρίτης τάξης, που είναι τα σαρκοφάγα που τρέφονται με άλλα σαρκοφάγα.

Οι αποικοδομητές παίζουν σπουδαίο ρόλο στη λειτουργία του οικοσυστήματος, αφού μετατρέπουν την οργανική ύλη σε ανόργανη, η οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ξανά από τα φυτά.

Όσο περισσότερο πολύπλοκο είναι ένα οικοσύστημα, όσο δηλαδή περισσότερα είναι τα διαφορετικά είδη οργανισμών που υπάρχουν σε ένα οικοσύστημα, τόσο περισσότερες και πολυπλοκότερες είναι οι σχέσεις που αναπτύσσονται μεταξύ τους, με αποτέλεσμα το οικοσύστημα να είναι σταθερότερο.

Η βιοποικιλότητα είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της ζωής στον πλανήτη και αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό αφού η εξαφάνιση ενός είδους, μέσω των τροφικών σχέσεων επηρεάζει και τα υπόλοιπα είδη στο οικοσύστημα.

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΑΠΕΙΛΟΥΝ ΤΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ

Οι άνθρωποι αλλάζουν το περιβάλλον εδώ και χιλιάδες χρόνια. Εξαιτίας αυτών των επεμβάσεων το περιβάλλον επηρεάζεται ολοένα και περισσότερο από τον άνθρωπο. Η καταστροφή του ενδιαιτήματος πολλών φυτών και ζώων που προκαλείται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της βιοποικιλότητας. Τις επόμενες δεκαετίες, αν συνεχιστούν με αυτό τον αλόγιστο ρυθμό οι ανθρώπινες δραστηριότητες, θα εξαφανιστούν περισσότερα από τα μισά υπάρχοντα φυτικά και ζωικά είδη. Αυτή η απώλεια της βιοποικιλότητας προκαλείται από πολλές δραστηριότητες, όπως:

-
Η υπερεκμετάλλευση των αγαθών που προσφέρουν τα διάφορα οικοσυστήματα.

Κάθε χρόνο σημαντικές δασικές και καλλιεργήσιμες εκτάσεις χάνονται λόγω υπερεκμετάλλευσης των αγαθών που προσφέρουν. Η αποξήρανση υγρότοπων με σκοπό τη γεωργική τους εκμετάλλευση, η υπεραλιεία και η άντληση πετρελαίου από τη θάλασσα εξαφανίζουν διάφορα είδη , καταστρέφουν ή ρυπαίνουν τα συγκεκριμένα οικοσυστήματα καθιστώντας τα μη βιώσιμα. Η αύξηση του ανθρώπινου πληθυσμού, η ανύψωση του βιοτικού επιπέδου μεγάλου μέρους του, σε συνδυασμό με τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας και την πολιτική στάση ορισμένων κρατών έχουν εντείνει σε μεγάλο βαθμό την εκμετάλλευση των αγαθών που προσφέρει η φύση.

- Η αστικοποίηση.

Η δημιουργία αστικού περιβάλλοντος σε πολλά οικοσυστήματα, η επέκταση των αστικών κέντρων και του οδικού δικτύου και οι τουριστικές εγκαταστάσεις περιορίζουν  το φυσικό χώρο δράσης των ζώων και τους σπάνιους οικότοπους με αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς να εξαφανίζονται.

- Η εντατικοποίηση της γεωργίας.

Η εντατικοποίηση της γεωργίας έχει οδηγήσει στην εξαφάνιση πολλών ημιφυσικών γεωργικών οικοτόπων. Η αποξήρανση των γαιών με εγγειοβελτιωτικά έργα, η εγκατάλειψη παραδοσιακών τεχνικών στη γεωργία, οι μονοκαλλιέργειες είναι μερικοί από τους λόγους που οδηγούν στην εξαφάνιση της συχνά πολύ πλούσιας πανίδας και χλωρίδας τους.

Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει στη χρήση των φυτοφαρμάκων στη γεωργία.

- Τα φυτοφάρμακα.

Τα φυτοφάρμακα είναι ενώσεις με μεγάλη τοξικότητα και με μεγάλο βαθμό βιολογικής συσσώρευσης. Μετά τη χρήση τους υφίστανται μια σειρά φυσικών, χημικών και βιολογικών διεργασιών με αποτέλεσμα να ρυπαίνουν το νερό και το έδαφος και να εμφανίζονται σε επικίνδυνες συγκεντρώσεις στα λαχανικά, στα φρούτα, στα ζώα και στο ανθρώπινο σώμα.

Η ρύπανση του εδάφους από τα φυτοφάρμακα, ακόμα και αν σταματήσει η χρήση τους, είναι τόσο εκτεταμένη ώστε εκτός από χρόνο θα χρειαστεί να δαπανηθούν τεράστια χρηματικά ποσά και να εφαρμοστούν εκτεταμένα προγράμματα.

Η χημική ρύπανση

Εκτός από τα εντομοκτόνα και τα λιπάσματα, το έδαφος ρυπαίνεται και από τα χημικά απόβλητα των αστικών και βιομηχανικών κέντρων. Επίσης η χημική ρύπανση της ατμόσφαιρας, που προκαλεί φαινόμενα όπως αυτό του θερμοκηπίου και της όξινης  βροχής, όπως και ο εμπλουτισμός των επιφανειακών και υπογείων νερών με ακατέργαστα αστικά και βιομηχανικά απόβλητα καθώς και με λιπάσματα, εντομοκτόνα και άλλες τοξικές ουσίες, οδηγούν στην καταστροφή των οικοσυστημάτων και στην εξαφάνιση πολλών ειδών.

Η λαθροθηρία.

Λαθροθηρία είναι
:

- Το κυνήγι με παράνομα μέσα (εξάσφαιρες καραμπίνες, "φλόμπερ", κράχτες κ.λπ.)
- Η θήρευση μεγαλύτερου αριθμού θηραμάτων από όσα επιτρέπονται ανά κυνηγό την ημέρα (π.χ. περισσότερες από τέσσερις πέρδικές την ημέρα)
- Το κυνήγι σε απαγορευμένες ζώνες  (π.χ. σε καταφύγια θηραμάτων κ.λπ.)
- Το κυνήγι εντός της κυνηγετικής περιόδου αλλά σε μέρες και ώρες που αυτό       απαγορεύεται (π.χ. κυνήγι πέρδικας εκτός Τετάρτης και Σαββατοκύριακου, κυνήγι τη νύχτα κ.λπ.)
- Το κυνήγι ειδών των οποίων το κυνήγι απαγορεύεται


Η λαθροθηρία ευθύνεται σε μεγάλο ποσοστό για την εξαφάνιση και απειλή αρκετών ειδών της πανίδας του τόπου μας.

Μερικοί τρόποι αντιμετώπισης είναι οι εξής:

- Αυστηρή εκπαίδευση και εξετάσεις για την απόκτηση της κυνηγετικής άδειας.
- Αυστηρός έλεγχος για το ποιος και πότε έχει κυνηγετικό όπλο.
- Δημόσια παραδοχή όλων των στοιχείων περί πυροβολημένων πουλιών στην Ελλάδα.
- Δημόσια καταδίκη όλων των κρουσμάτων λαθροθηρίας και των "φαινομένων λαθροθηρίας" όπως συμβαίνει στα νησιά του Ιονίου την άνοιξη και την αποστολή λαθροφυλάκων εκεί.
- Αποβολή από τους κυνηγετικούς συλλόγους των λαθροθηρών που είναι γνωστοί.
(πηγή: Τι είναι λαθροθηρία; του Κώστα Παπακωνσταντίνου)

Η υπερβόσκηση

Με την υπερβόσκηση τα μόνα φυτά που παραμένουν στο οικοσύστημα είναι αυτά που δεν τρώγονται και τα οποία αυξάνονται σε βάρος αυτών που τρώγονται. Αποτέλεσμα είναι η υποβάθμιση της βλάστησης της περιοχής, συνεπώς και της πανίδας του οικοσυστήματος. Στη χώρα μας περιοχές που παρουσιάζουν μικρή ποικιλότητα βλάστησης επειδή υπερβόσκονται, υπάρχουν στην Κρήτη, στην Εύβοια,, στην ορεινή Θεσσαλία και στη Μακεδονία.

Οι πυρκαγιές.

Κάθε καλοκαίρι χιλιάδες στρέμματα πολύτιμων δασών μας καίγονται. Οι περισσότερες πυρκαγιές στα δάση οφείλονται σε ανθρώπινες δραστηριότητες, ίσως οι πιο πολλές από αμέλεια. Οι κυριότερες αιτίες για το ξέσπασμα μιας πυρκαγιάς είναι:

- Πέταμα αναμμένων τσιγάρων και σπίρτων
- Απρόσεκτο άναμμα και εγκατάλειψη εστιών φωτιάς
- Καθάρισμα χωραφιών (κάψιμο καλαμιών, χόρτων)
- Κάψιμο βοσκοτόπων
- Κάψιμο σκουπιδιών
- Σπινθήρες μηχανημάτων
- Απόθεση εύφλεκτων απορριμμάτων.
- Εμπρησμός για τη δημιουργία οικοπέδων.
- Κάποια φυσική αιτία, όπως κεραυνός.

Τα μεσογειακά οικοσυστήματα μπορούν να επανακάμψουν σε λιγότερο από δέκα χρόνια, δυστυχώς όμως αυτό δεν είναι δυνατό όταν έχουν καεί επανειλημμένα και υπάρχει υπερβόσκηση στην περιοχή.

Σε αυτές τις περιπτώσεις προκύπτει η ανάγκη της αναδάσωσης. Οι αναδασώσεις γίνονται μόνο κατά την περίοδο των βροχών από τον Οκτώβριο- Νοέμβριο ως το Μάρτιο. Για να είναι η αναδάσωση επιτυχής θα πρέπει να υπάρχει μια συνεχής φροντίδα του χώρου.

ΠΩΣ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΓΡΙΑ ΖΩΗ

- Δεν πρέπει να αφαιρούμε τη ζωή ειδών της άγριας φύσης, να καταστρέφουμε τις φωλιές τους, να κλέβουμε τα αυγά ή τα μικρά τους, να τα βαλσαμώνουμε.
- Αντικαθιστούμε το κυνήγι των ζώων που απειλούνται με την παρατήρηση και φωτογράφηση των ζώων αυτών.
-
Όσοι είμαστε κυνηγοί να τηρούμε αυστηρά τους κανονισμούς του κυνηγιού.
- Προσέχουμε τα κατοικίδιά μας να μην επιτίθενται σε είδη της άγριας ζωής.
- Όταν οδηγούμε, ιδιαίτερα κοντά σε καταφύγια ζωής και σε αγροτικές περιοχές, προσέχουμε να μην πατήσουμε κάποιο ζώο.
- Δεν προσπαθούμε να κρατήσουμε κάποιο άγριο ζώο στο σπίτι μας. Τα είδη της άγιας ζωής δεν είναι κατάλληλα για κατοικίδια και υποφέρουν από τις συνθήκες αιχμαλωσίας.
- Τοποθετούμε τεχνητές φωλιές, ταΐστρες και ποτίστρες για να βοηθήσουμε τα είδη να επιβιώσουν, αν το περιβάλλον είναι αφιλόξενο.
- Επισκεπτόμαστε με την οικογένεια και τους φίλους μας οικολογικά σημαντικές περιοχές για να δούμε την άγρια ζωή στο φυσικό της περιβάλλον, έτσι ώστε να δημιουργήσουμε οικονομικό κίνητρο στις τοπικές κοινωνίες, μέσω του οικοτουρισμού για την προστασία τους.
- Δεν πετάμε ποτέ σκουπίδια στη φύση, γιατί πολλές φορές  τα ζώα παγιδεύονται σε αυτά ή τα νομίζουν για τροφή και τα καταπίνουν.
- Δεν αγοράζουμε δώρα που προέρχονται από είδη που απειλούνται με εξαφάνιση.
- Απαιτούμε την απαγόρευση χρησιμοποίησης των ζώων στα τσίρκα και καλύτερες συνθήκες διαμονής τους στους ζωολογικούς κήπους.
- Ενημερώνουμε φίλους και γνωστούς για τους κινδύνους που αντιμετωπίζει η άγρια ζωή και για τα απειλούμενα είδη.
- Προτιμάμε τα βιολογικά προϊόντα και προσπαθούμε να πείσουμε τους γεωργούς και τους κτηνοτρόφους να υιοθετήσουν και αυτοί τους ίδιους τρόπους παραγωγής.
- Συμμετέχουμε στην ανακύκλωση των προϊόντων και αγοράζουμε προϊόντα από ανακυκλωμένα υλικά.

ΠΩΣ ΝΑ ΠΡΟΣΤΑΤΕΎΣΟΥΜΕ ΤΙΣ ΑΚΤΕΣ ΜΑΣ

- Προσέχουμε να μην αφήνουμε τα σκουπίδια μας στην παραλία και να μη μετατρέπουμε τις ακτές μας σε δημόσιες τουαλέτες.
- Να παίρνουμε μαζί μας και να φροντίζουμε για την ανακύκλωση των μπαταριών που μας τελειώνουν.
- Όταν φεύγουμε από την παραλία να συγκεντρώνουμε τα σκουπίδια που υπάρχουν γύρω μας ακόμα και αν δεν τα κάναμε εμείς.
- Ζητάμε από αυτούς που εκμεταλλεύονται τις αρχές ή από την τοπική αυτοδιοίκηση να τοποθετήσει τους απαραίτητους κάδους σκουπιδιών.
- Αν δούμε αποχέτευση ή βυτιοφόρο να αδειάζει ανεξέλεγκτα απόβλητα στη θάλασσα, ειδοποιούμε τις τοπικές Αρχές.
- Καταγγέλλουμε πλοία ή σκάφη αναψυχής που ρυπαίνουν, όταν τα αντιληφθούμε.
- Αποφεύγουμε να ανάβουμε φωτιές στην παραλία.
- Δεν αφαιρούμε αστερίες, αχινούς και κοχύλια από το βυθό της θάλασσας για να τα χρησιμοποιήσουμε ως διακοσμητικά στοιχεία.
- Όταν ταξιδεύουμε δεν πετάμε σκουπίδια στη θάλασσα, ιδιαίτερα αυτά που δεν αποικοδομούνται.
- Όσοι είμαστε ψαράδες ακολουθούμε πιστά τους κανονισμούς.

ΛΑΪΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ - ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ - ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ - ΣΠΑΖΟΚΕΦΑΛΙΕΣ - ΕΥΧΑΡΙΣΤΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

Πώς από ένα φίδι χτίστηκε η πόλη Επίδαυρος Λιμηρά.

Η παράδοση λέει ότι χτίστηκε από τους Επιδαύριους της Αργολίδας, όταν πήγαιναν με το πλοίο τους στην Κω.Μαζί τους είχαν φέρει και ένα φίδι από την πατρίδα τους, το οποίο ξέφυγε από το πλοίο και κρύφτηκε κοντά στην ακτή.Το σημάδι του φιδιού και τα όνειρά τους τους έκαναν να χτίσουν μια νέα πόλη και να ζήσουν σε αυτή.

Ο ΓΚΙΟΝΗΣ

Μια φορά ήταν ένα παιδάκι που είχε πάει βόλτα στο δάσος με τον αδερφό του το Γιάννη. Κάποια στιγμή ο Γιάννης χάθηκε. Ο αδερφός του τον φώναζε αλλά επειδή ήταν μικρός έλεγε «Γιαν, Γιαν, Γιαν.». Μετά από αρκετή ώρα τον άκουσε μια νεράιδα και επειδή τον λυπήθηκε, τον μεταμόρφωσε σε πουλί. Όμως ποτέ δεν ξέχασε τον αδερφό του και από τότε  το πουλί αυτό τριγυρίζει στο δάσος και συνεχίζει να τον φωνάζει.

Η ΜΕΛΙΣΣΑ, Η ΧΕΛΩΝΑ ΚΑΙ Η ΑΡΑΧΝΗ

Μια φορά ήταν μια μάνα και είχε τρία κορίτσια και ξαφνικά αρρώστησε βαριά και τις ειδοποίησε να πάνε να τη δούνε. Η πρώτη ζύμωνε και μόλις το έμαθε πήγε με τα ζυμάρια στα χέρια να τη δει και η μάνα της της έδωσε την ευχή το ζυμάρι να γίνει κερί να το ανάβουν στις εκκλησιές και έτσι έγινε  η μέλισσα. Η δεύτερη έπλενε και δεν μπορούσε να πάει να την δει και η μάνα της την καταράστηκε σε όλη της τη ζωή ν α κουβαλά τη σκάφη στην πλάτη της και έγινε η χελώνα. Η τρίτη δεν μπόρεσε να πάει και αυτή γιατί ύφαινε κλωστές και η μάνα της την καταράστηκε σε όλη της τη ζωή να υφαίνει και να ξυφαίνει και έτσι έγινε η αράχνη.

Χωνεύουν τα μέταλλα οι στρουθοκάμηλοι;

Μια παλιά λαϊκή παράδοση, που αναφέρεται σε μεσαιωνικά βιβλία της βοτανικής, υποστήριζε ότι οι στρουθοκάμηλοι μπορούν να χωνέψουν τα μέταλλα. Αυτή η πεποίθηση έχει κάποια βάση καθώς οι στρουθοκάμηλοι προσελκύονται από τα λαμπερά αντικείμενα και μπορούν να καταπιούν ρολόγια, καρφίτσες και πλήθος άλλων μεταλλικών αντικειμένων από τα οποία δεν κινδυνεύουν σοβαρά, εκτός αν οι άκρες τους είναι πολύ κοφτερές. Τα μεταλλικά αντικείμενα μένουν για κάποιο διάστημα στο στομάχι τους και μετά αποβάλλονται από τη φυσική οδό με τις πέτρες που καταπίνουν, όπως όλα τα πουλιά, για να βοηθήσουν τη χώνεψή τους. 

ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ ΜΕ ΤΑ ΖΩΑ

- Όσα δε φτάνει η αλεπού τα κάνει κρεμαστάρια.
- Η αλεπού εκατό χρονών και το αλεπουδάκι εκατό δέκα.
- Σαν το σκύλο με τη γάτα.
- Όταν λείπει ο γάτος χορεύουν τα ποντίκια.
- Ούτε γάτα ούτε ζημιά.
- Το είπαμε του σκύλου μας και ο σκύλος της ουράς του.
- Ο λύκος κι αν εγέρασε και άλλαξε το μαλλί του μήτε τη γνώμη του άλλαξε μήτε  την κεφαλή του.
- Ο λύκος το τρίχωμα αλλάζει το χούι ποτέ.
-   Ένας κούκος δε φέρνει την άνοιξη.
- Είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα.                     
-
Τον έδεσε το γάιδαρό του.    
- Σκας  γάιδαρο.
-
Κατά φωνή κι ο γάιδαρος.
- Δυο γάιδαροι μάλωναν  σε ξένο αχυρώνα.
- Αν δεν κλωτσήσει ο γάιδαρος δεν τον ξεφορτώνουν.
- Πράσινα άλογα.
- Ψάχνεις ψύλλους στα άχυρα.
- Όπου λαλούν πολλοί κοκόροι αργεί να ξημερώσει.
- Το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι.
- Άλλα τα μάτια του λαγού άλλα της κουκουβάγιας.
- Μ' ένα σμπάρο δυο τρυγόνια.
- Η γριά κότα έχει το ζουμί.

ΑΙΝΙΓΜΑΤΑ

1.      Τίποτα δεν της ξεφέυγει
κηνυγάει και τα φίδια,   
τον περίπατό της κάνει   
στων σπιτιών τα κεραμίδια.
Τι είναι;


2. Κέρατα έχει,
βόδι δεν είναι.
Γράμματα γράφει
γραμματικός δεν είναι.
Τι είναι;          

3. Ο γιος μου ο κοντο- Θόδωρος  
αγκάθια φορτωμένος. 
Τι είναι;     
                      


4. Μικρή, μικρή νοικοκυρά
μεγάλη πίτα κάνει.
Τι είναι;       

5. Βασιλιάς δεν είναι,  
κορώνα φορά, 
ρολόγι δεν είναι,
 
τις ώρες μετρά.   
Τι είναι;                                      

6. Με λοφίο στο κεφάλι
είναι όμορφο πουλί,
έντομα πολλά σκοτώνει,
διαβατάρικο πουλί.
Τι είναι;  

7. Δειλός και πονηρούτσικος, 
ποτέ δεν κλείνει μάτι,  
μ' αυτιά μεγάλα σα χωνιά
και γρήγορος σαν άτι. 
Τι είναι; 
     
                           


8. Του φτωχού και του χωριάτη
είναι σύντροφος πιστός,
τα παλιά εκείνα χρόνια
το καβάλησε ο Χριστός.
Τι είναι;                                                     

9. Έχει ξάδερφο το σκύλο 
και όμως δεν τον έχει φίλο. 
Τι είναι;                                


10. Ποτέ σπίτι δε στεριώνει
κι ούτε ενοίκιο δεν πληρώνει.
Τι είναι;                                                          

11. Σιγανή και σιωπηλή
το σαμάρι κουβαλεί.
Τι είναι;

12. Στο κεφάλι έχει κλαδιά
και στα πόδια του φτερά.
Τι είναι;      

ΣΠΑΖΟΚΕΦΑΛΙΑ

Θέλουμε να μεταφέρουμε με μια βάρκα σε ένα νησάκι ένα λύκο, ένα αρνί και ένα δεμάτι χόρτο. Πρέπει να τα μεταφέρουμε, όμως, ένα-ένα γιατί δε χωρά περισσότερα η βάρκα. Αν πάρουμε πρώτα το λύκο, τότε το αρνί θα φάει το χορτάρι. Αν πάρουμε πρώτα το χορτάρι, τότε ο λύκος θα φάει το αρνί. Πώς θα τα μεταφέρουμε λοιπόν; 

ΛΥΣΕΙΣ

1
. Η γάτα, 2. Το σαλιγκάρι, 3. Ο σκαντζόχοιρος, 4. Η μέλισσα, 5. Ο κόκορας, 6. Ο τσαλαπετεινός, 7. Ο λαγός, 8. Ο γάιδαρος, 9. Ο λύκος, 10.  Ο κούκος, 11.  Η χελώνα, 12.  Το ελάφι

ΛΥΣΗ  ΣΠΑΖΟΚΕΦΑΛΙΑΣ

Πρώτα το αρνί, μετά το λύκο, επιστρέφοντας θα πάρω πίσω το αρνί, μετά το χόρτο και τέλος το αρνί.

Δυο από τις παρακάτω χελώνες είναι ίδιες. Μπορείς να ανακαλύψεις ποιες;



Η καημένη, η αράχνη, μπλέχτηκε στον ίδιο τον ιστό της! Μπορείς να τη βοηθήσεις να φτάσει στο φαγητό της;


Μπορείς να ενώσεις τους αριθμούς από το 1 ως το 68; Τι θα παρουσιαστεί;

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΜΥΘΙΟΥ

Από τα παραμύθια που έγραψαν οι μικροί μαθητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα, ξεχώρισαν:

ΤΟ ΠΕΡΗΦΑΝΟ ΛΙΟΝΤΑΡΙ

Ένα λιοντάρι μια φορά
 στο δρόμο περπατούσε
όλα δικά του τα 'θελε
κι όλο παραμιλούσε:

«Ωραίο να είσαι βασιλιάς
και να σε προσκυνάνε
παρά να είσαι ασήμαντος
και να σε προσπερνάνε.
Ο τρόμος των ζώων είμαι εγώ
κι ο βασιλιάς του δάσους
δεν έχω ανάγκη κανενός
ορμώ σε όλους με ένα πάθος.».

Καθώς σκεφτόταν όλα αυτά
νιώθει τη γη να υποχωρά,
σε μια λακούβα μέσα πέφτει
κι αυτό αρχίζει να βογγά. 

«Βοήθεια, βοήθεια», φωνάζει
και τότε σκέφτηκε ξαφνικά
πως βασιλιάς κανένας δεν είναι
και η καρδιά του άρχισε να χτυπά.

Κι ενώ αυτό ήθελε δικά του
όλης της γης τα καλά,
τώρα χωρίς να έχει τίποτα
μέσα από την τρύπα του κοιτά.

Δημήτρης Αλεξάκης

Ο ΑΕΤΟΣ ΜΕ ΤΑ ΧΡΩΜΑΤΙΣΤΑ ΦΤΕΡΑ

Μια φορά κι έναν καιρό υπήρχε μια μακρινή πόλη, που κοντά της είχε ένα μεγάλο βουνό. Στην κορυφή του υπήρχε μια μεγάλη σπηλιά στην οποία ζούσε ένας αετός με χρωματιστά  φτερά. Όλοι οι άνθρωποι ανυπομονούσαν να τον δουν.

Μια μέρα αποφάσισαν να ανέβουν όλοι μαζί στη σπηλιά του αετού για να δουν από κοντά αυτό το παράξενο είδος. Τελικά, όταν έφτασαν στη σπηλιά αντίκρισαν τον πανέμορφο αυτό  αετό.

Ο αετός δε φοβήθηκε όταν τους είδε, γιατί κατάλαβε ότι δεν ήθελαν να του κάνουν κακό. Έτσι, οι άνθρωποι τον έβγαλαν φωτογραφία, φώναξαν όλοι μαζί «Ζήτω!» και ύστερα κατέβηκαν από το βουνό ευχαριστημένοι.

Γιώργος Ρίκκος

Ο ΦΟΥΦΟ, ΤΟ ΛΑΓΟΥΔΑΚΙ

Ο Φούφο, το λαγουδάκι, ζούσε με την οικογένειά του σ' ένα σπιτάκι στο δάσος. Ένιωθε πολύ ωραία εκεί. Όταν πήγαιναν βόλτα η μαμά τους έλεγε:

- Να μένετε κοντά μου και να προσέχετε. Υπάρχουν πολλοί εχθροί γύρω μας.

Αλλά ο Φούφο δεν άκουγε και γκρίνιαζε:

- Ουφ, εγώ θέλω να δω τον κόσμο!

Έτσι μια ημέρα έφυγε. Σε λίγο βρέθηκε έξω από το δάσος. Δεν έβλεπε πια δέντρα γύρω του. Ξαφνικά βλέπει κάτι μεγάλα σιδερένια πουλιά με τις φτερούγες τους ανοιγμένες.

- Τι πουλιά είναι αυτά; αναρωτιόταν. Να είναι αυτά οι εχθροί που έλεγε η μητέρα μου;

Άρχισε να τρέχει. Η καρδούλα του χτυπούσε δυνατά. Έκλεισε τα μάτια του και φανταζόταν ότι τον καταβρόχθισε με μια μόνο μπουκιά. Άνοιξε πάλι τ ματια του και επιτέλους βρήκε το δρόμο του για το σπίτι. Όταν είδε τη μαμά του έκλαιγε και της έλεγε:

-  Μανούλα μου, δε θα ξαναφύγω από κοντά σου! Ένα τεράστιο σιδερένιο πουλί ήθελε να με φάει!

-    Αυτό ήταν ένα αεροπλάνο, είπε η μαμά λαγουδίνα γελώντας. Δεν σου κάνει κακό!

Βαγγέλης Γκουβούσης

Η ΤΣΙΧΛΑ

Στην πλαγιά ενός βουνού, υπήρχε ένα μέρος που φύτρωναν πολλές μυρτιές. Μια τσίχλα, που ζούσε στο δάσος, έτυχε να περάσει από εκεί, είδε τις μυρτιές, δοκίμασε τον καρπό τους και της άρεσε.

Εκεί κοντά, όμως, έστηνε τις ξώβεργές του ένας κηνυγός. Μια μέρα είδε την τσίχλα και θέλησε να την πιάσει, όμως εκείνη του ξέφυγε.

Της άρεσαν τόσο πολύ οι καρποί της μυρτιάς που πήγαινε κάθε μέρα, χωρίς να υπολογίζει τον κίνδυνο. Έτσι κάποτε ο κυνηγός έπιασε τη λαίμαργη τσίχλα.

«Καλά να πάθω!» είπε μέσα της εκείνη, όταν τα φτερά της κόλλησαν. «Γλυκάθηκα με το φαγητό και τώρα χάνω τη ζωή μου!»

Μάρθα Μοίρα

ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΜΕΤΕΙΧΑΝ ΣΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ








ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ ΜΑΘΗΤΩΝ- ΚΟΛΛΑΖ









ΚΟΛΛΑΖ


ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΣ ΖΩΓΡΑΦΙΣΑΜΕ ΤΟΥΣ ΤΟΙΧΟΥΣ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΜΑΣ!








ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

  1. Ποια κατοικίδια ζώα γνωρίζετε να έχουμε στον τόπο μας;    
2. Ποια άγρια ζώα μπορούμε να συναντήσουμε στον τόπο μας; 
 
3. Μπορείτε να αναφέρετε μερικά ερπετά που υπάρχουν στον τόπο μας; 

4. Ποια είδη πουλιών γνωρίζετε να υπάρχουν στον τόπο μας;
  
5. Ποια αποδημητικά πουλιά έρχονται στην περιοχή μας; 
6. Μπορείτε να αναφέρετε μερικά είδη εντόμων που υπάρχουν στον τόπο μας;
7. Ποια ζώα του τόπου μας απειλούνται με εξαφάνιση;
8. Ποιοι πιστεύετε ότι είναι οι σημαντικότεροι κίνδυνοι που απειλούν τα ζώα του τόπου μας;   
9. Γνωρίζετε είδη ζώων που υπήρχαν στον τόπο μας αλλά τώρα πια έχουν εξαφανιστεί; Αν ναι, ποια;  
 
10. Ποιοι πιστεύετε ότι ήταν οι λόγοι εξαφάνισης των ειδών αυτών;  
11. Γνωρίζετε παροιμίες σχετικές με τα ζώα; 
  
12. Μπορείτε να μας διηγηθείτε κάποιες  λαϊκές παραδόσεις ή λαϊκά παραμύθια που να έχουν ως θέμα τους τα ζώα; (Ρωτήστε όσους περισσότερους μπορείτε, ώστε να συγκεντρώσουμε  αρκετό υλικό για την εργασία μας. Την κάθε διήγηση να γράψετε σε ξεχωριστό φύλλο χαρτί)
 

ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΓΙΝΑΝ
    

- Στο πλαίσιο της διερεύνησης διανεμήθηκε ερωτηματολόγιο σχετικό με την πανίδα του τόπου μας, τον προσδιορισμό των παραγόντων που την απειλούν και τη συλλογή φωτογραφικού και λαογραφικού υλικού. 
-
Παρουσιάστηκαν εκπαιδευτικά πακέτα (Ελληνικής Εταιρείας  Προστασίας της Φύσης, WWF Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στο Δημοτικό Σχολείο, ΚΠΕ Καστοριάς, WWF «Γνωρίζω, Συμμετέχω, Προστατεύω - Εθνικός Δρυμός Πάρνηθας, Αρχέλων) 
- Διενεργήθηκαν εκπαιδευτικές επισκέψεις, (επίσκεψη στο δημοτικό σχολείο της Ρειχιάς, παρατήρηση της πανίδας του βουνού, συμμετοχή στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα του Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Μολάων "Η λιμνοθάλασσα του Γέρακα", επίσκεψη στην παραλία που γεννούν οι θαλάσσιες χελώνες Καρέττα και παρατήρηση της πανίδας του υδροβιότοπου του Ευρώτα στη Σκάλα)
- Παρακολουθήσαν, οι μαθητές, βιντεοκασσέτες σχετικά με την  πανίδα και μέσω του εργαστηρίου Η/Υ του σχολείου μας επισκεφτήκαμε διαδικτυακούς τόπους και χρησιμοποιήσαμε νέες τεχνολογίες CD για την πληρέστερη ενημέρωσή μας. 
-
Συμμετείχαν στον καθαρισμό των ακτών. 
-
Προμηθευτήκαμε τους ειδικούς κάδους ανακύκλωσης μπαταριών από την εταιρία ΑΦΗΣ και παρακολουθήσαν τη σχετική προβολή  για τη σημασία της ανακύκλωσης στη ζωή μας. 
- Κατασκεύασαν αφίσα. 
-
Έγινε διαγωνισμός παραμυθιού. 
-
Οι μικρότεροι μαθητές συμμετείχαν στη θεατρική παράσταση  (Όρνιθες) του Αριστοφάνη.
-
Στο πλαίσιο του προγράμματος οργανώθηκε ημερίδα παρουσίασης, στην οποία πραγματοποιήθηκε έκθεση των εικαστικών δημιουργιών των παιδιών, έκθεση φωτογραφίας, παρουσίαση του κινητικού παιχνιδιού- αγώνα μεταξύ λαγών και χελώνων από τους μικρούς μαθητές και της θεατρικής παράστασης "Ανέβα στη στέγη να φάμε το σύννεφο" από τους μεγαλύτερους. Στο τέλος απονεμήθηκαν επαίνοι σε όλους τους μαθητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Την ημερίδα παρακολούθησαν εκτός από όλους τους γονείς του σχολείου, φορείς της τοπικής κοινωνίας και πλήθος κόσμου.  

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ 

Κατά την υλοποίηση του προγράμματος οι στόχοι, που είχαν προκαθοριστεί στη φάση του σχεδιασμού, επιτεύχθηκαν στο μέγιστο δυνατό βαθμό στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού προγράμματος της τάξης και του γενικότερου έργου του σχολείου.


Η μόνη δυσκολία που συναντήσαμε ήταν η μετάβαση σε τόπους προγραμματισμένων επισκέψεων, λόγω της γενικότερης ανασφάλειας που επικρατεί σχετικά με τα τροχαία δυστυχήματα. Ωστόσο, οι συγκεκριμένες εκπαιδευτικές επισκέψεις αντικαταστάθηκαν από άλλες  εξίσου ενδιαφέροντες.

Οι μαθητές κατέβαλαν σημαντική προσπάθεια κι έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον. Κατά την ενασχόλησή τους με την εργασία, τη συμμετοχή τους στις δράσεις που οργανώθηκαν (όπως στον καθαρισμό των ακτών, στην ανακύκλωση των μπαταριών κ.ά.), με αποκορύφωμα την προετοιμασία και παρουσίαση των θεατρικών παραστάσεων και γενικότερα του προγράμματος, ο ενθουσιασμός τους ήταν εμφανής.

Χρησιμοποιήθηκαν πολλές πηγές και οπτικοακουστικά μέσα και εφαρμόστηκαν διάφοροι μέθοδοι προσέγγισης. Οι μαθητές αυτενέργησαν, καλλιέργησαν τις δημιουργικές ικανότητες και δεξιότητές τους, κατασκεύασαν αφίσα και ανέλαβαν πρωτοβουλίες. Συνειδητοποίησαν τη σημασία της διατήρησης της βιοποικιλότητας και της προστασίας των απειλούμενων ειδών, καθώς και της προσωπικής ευθύνης που φέρει ο καθένας στη δημιουργική και κριτική αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Κατά συνέπεια, υιοθέτησαν στάσεις και συμπεριφορές φιλικές προς το περιβάλλον και προς κάθε μορφή ζωής.
 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ- ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ 

Με τη λήξη του προγράμματος και έπειτα από την αυτοαξιολόγησή μας, όλοι αισθανθήκαμε ικανοποίηση. Καταρχήν, ενημερωθήκαμε σχετικά με το ζήτημα της διατήρησης της βιοποικιλότητας και της προστασίας των απειλούμενων ειδών, το οποίο λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις σε παγκόσμια κλίμακα. Ακόμα διενεργήσαμε εξαιρετικά ενδιαφέρουσες εκπαιδευτικές επισκέψεις και συμμετείχαμε σε δράσεις σχετικές με την προστασία του περιβάλλοντος. Μάθαμε να δουλεύουμε ομαδικά και να συνεργαζόμαστε με τους συμμαθητές μας βασιζόμενοι στις αρχές της δημοκρατικότητας, της συλλογικότητας και του αλληλοσεβασμού.
Κατά τη διάρκεια υλοποίησης του προγράμματος διαπιστώσαμε πως οι ανθρώπινες παρεμβάσεις στο φυσικό περιβάλλον γίνονται αλόγιστα, χωρίς να υπολογίζονται οι τραγικές συνέπειές τους. Έτσι καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι η καλλιέργεια της περιβαλλοντικής συνείδησης σε ατομικό, τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο είναι περισσότερο απαραίτητη από κάθε άλλη φορά.

Προτείνουμε λοιπόν την υποχρεωτική εισαγωγή της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης σε όλα τα σχολεία της χώρας, την ευρύτερη και συστηματική ενημέρωση όλων των κατοίκων σχετικά με συμπεριφορές φιλικές προς το περιβάλλον, την αυστηρή εφαρμογή των νόμων που αφορούν στην προστασία του και τη διενέργεια και υλοποίηση μελετών σχετικών με τη διαχείριση του περιβάλλοντος και των οικολογικά ευαίσθητων περιοχών.


ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

1)
Αθανασάκης, Α.(1987). Οικολογική Παιδεία και Περιβαλλοντική Αγωγή. Αθήνα:  Μπουκουμάνη
2) Αθανασάκης, Α., Κουσούρης Θ. & Κοντοράτος Σ. (1998). Αρχές περιβαλλοντικών  επιστημών  Β΄τάξης Ενιαίου Λυκείου. Αθήνα:  ΟΕΔΒ
3) Αριανούτσου, Μ.& Φαραγγιτάκης, Γ. (1996). Περιβαλλοντική Εκπαίδευση στα Χερσαία Οικοσυστήματα της  Ελλάδας. Αθήνα : ΥΠΕΧΩΔΕ
4) Δημοπούλου Μ., Ζόμπολας Τ., Μπαμπίλα Ε. & Χατζημιχαήλ, Μ. (2001). Περιβαλλοντική αγωγή για μικρά παιδιά. Αθήνα: Καλειδοσκόπιο

5) Ομαδικές περιβαλλοντικές δραστηριότητες, σχέδια εργασίας και συνεργασία, Μάριος Μιχαηλίδης, εκδ. ΕΚΚΕ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
6) Βασικές αρχές της Οικολογίας από τη σκοπιά της διαχείρισης, Σ. Σφενδουράκης, Η επιστήμη της οικολογίας και η διαχείριση - προστασία του περιβάλλοντος Κ. Κορφιάτης, εκδ. ΕΚΚΕ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
7) Προστατευόμενες Φυσικές Περιοχές Θ. Λαζαρέτου, Προδιαγραφές μελετών διαχείρισης περιβάλλοντος οικολογικά ευαίσθητων περιοχών, εκδ. ΕΚΚΕ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ
8) Περιβαλλοντικά προβλήματα και δίκαιο Θ Λαζαρέτου, εκδ. ΕΚΚΕ ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

9) Chauvel
, D.&P.(1998). Δραστηριότητες, Διερευνήσεις, Ανακαλύψεις για Παιδιά του Νηπιαγωγείου και του Δημοτικού. (Μετάφραση: Δραπόντες, Ν.) Αθήνα: ΤΥΠΩΘΗΤΩ
10)  
Cornell, J.(1998) Ας μοιραστούμε τη φύση με τα παιδιά (Μετάφραση: Δημητριάδου, Σ. κ.ά.) Παρατηρητής
11)
Hicks, J.L. Γνωρίστε από κοντά. τα πουλιά. (Μετάφραση: Θεοδωρακάτος, Δ.) Αθήνα: Παλμύρα α.ε.
12) ΑΡΧΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ, Βιώνοντας στο περιβάλλον,
G. TYLER MILLER, JR εκδόσεις ΙΩΝ
13)  Εμείς κι ο κόσμος, Μελέτη του περιβάλλοντος  Β', Γ΄& Δ΄ δημοτικού. Αθήνα:  ΟΕΔΒ Ερευνώ και ανακαλύπτω, Ε΄ δημοτικού Αθήνα:  ΟΕΔΒ

14) Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας - Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων - Υγροτόπων. (1996). Ελληνικοί Υγρότοποι, Αθήνα: Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος
15) Παπασιδέρης Ι. ( 1996). Θέματα Οικολογίας και Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, Αθήνα: Συμμετρία
16) Παρασκευόπουλος Σ. & Δούκα Ε.( 1999). Το Δάσος - Οικολογία και Περιβαλλοντική
Εκπαίδευση ΙΙ . Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης-Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης
17) Πιαλόγλου Π. & Σγουρίτσα Β. (1998). Βιολογία θετικής κατεύθυνσης Γ΄ Τάξης Ενιαίου
Λυκείου. Αθήνα: ΟΕΔΒ
18) Χριστοδουλάκης, Ν. (1995). Οικολογία - Εισαγωγή στη μελέτη περιβάλλοντος, Αθήνα: Πατάκη

Εγκυκλοπαίδειες:

19) ΥΔΡΙΑ, εταιρία ελληνικών εκδόσεων Α.Ε.
20) ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΓΝΩΣΕΩΝ, Γεωργίου Δ. Παπαϊωάννου, Αθήνα

21) Τεγόπουλος, Χ & Νίκας, Ν.(1999).
Ο θαυμαστός κόσμος των ζώων   Αθήνα: Ε.Ε. 

Ιστότοποι:

http://www.erin.gov.au/life/general info/op1.html

www.wwf.gr
www.nationalgeographic.gr

http://www.wri.org/wri/biodiv/html
(World Resources Institute: The Diversity of Life) 
www.plefsis.gr

www.aegean.gr

http://kpe-kastor.kas.sch.gr

http://research.amnh.org/biodiversity/acrobat/biopubl.pdf

http://www.wri.org/wri/biodiv/cult-div.html
http://www.ucmp.berkeley.edu/alllife/eukaryotasy.html
http://gcrio.gcrio.org/CONSEQUENCES/vol3no1/biodiversity.html
http://www.mani.org.gr/

http://www.ornithologiki.gr/
http://www.archelon.gr