Άπειροι γενετικοί νεωτερισμοί σμίλευαν βαθμιαία τις λεπτομέρειες των εξελικτικών λεωφόρων τις οποίες δημιουργούσαν οι «επαναστατικές» εξελικτικές αλλαγές που προαναφέραμε. Ένας αέναος αγώνας επιβίωσης της ζωής, μια διαλεκτική σχέση των γονιδίων με το περιβάλλον που χάλκευε τα άτομα, τους πληθυσμούς, τα είδη, τις οικογένειες, τις τάξεις, τις ομοταξίες, τις συνομοταξίες και τα βασίλεια της ζωής. Μια αμείλικτη γενετική ιεραρχία που στόχευε στην εξελικτική πρόοδο.

Αυτή η εξελικτική πορεία ήταν που έκανε τη ζωή να βγει από το νερό, τα υδρόβια είδη να δώσουν τη σκυτάλη σε ορισμένα αμφίβια, που με τη σειρά τους την παρέδωσαν στα ερπετά. Αυτή η πρόοδος έκανε τα ερπετά να πετάξουν με τον αρχαιοπτέρυγα, αλλά και τους δεινόσαυρους να αφανιστούν ως απροσάρμοστοι και να πάρουν τη θέση τους τα θηλαστικά, στα οποία εντάσσονται τα πρωτεύοντα με το πιο εξελιγμένο είδος τους τον άνθρωπο. Αυτή την ιστορία φέρνουμε με τη σημερινή επικοινωνία μας ως τα θηλαστικά που άρχισαν να εμφανίζονται στη διάρκεια του Τριαδικού (280-230 εκατ. χρόνια πριν), λίγα εκατομμύρια χρόνια μετά την εμφάνιση των δεινοσαύρων· τότε που υπήρχαν οι θεραψίδες, οι οποίες αναφέρονται και ως θηλαστικόμορφα ερπετά. H ανάπτυξη αξονικού σκελετού και κρανίου σε μερικές ομάδες θεραψιδών στο Τριαδικό έδωσε χαρακτηριστικά που απέκτησαν σπουδαιότητα και συνεχίστηκαν στα θηλαστικά.

Ένα άλλο σπουδαίο γνώρισμα με προσαρμοστική υπεροχή που συνέβαλε στην εξελικτική πρόοδο των θηλαστικών ήταν και η ομοιοθερμία, η ικανότητα δηλαδή ελέγχου σταθερής εσωτερικής θερμοκρασίας που έχει ως αποτέλεσμα τις υψηλές βιοχημικές επιδόσεις και λειτουργίες, ανεξάρτητα σε μεγάλο βαθμό από τις αλλαγές της θερμοκρασίας του περιβάλλοντος. Πρόσθετοι σημαντικοί εξελικτικοί νεωτερισμοί των θηλαστικών ήταν και η ανάπτυξη διαφράγματος για την αναπνοή, η εμφάνιση τριχών, η βελτιωμένη ευστροφία, η ευκινησία κ.ά., γνωρίσματα που τους προσέδιδαν ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα για να επιβιώνουν και να εξελίσσονται.

H διάσπαση και ο εκμοντερνισμός των θηλαστικών έγιναν σταδιακά, με βαθμιαία ενσωματούμενες γενετικές αλλαγές οι οποίες προσέδιδαν προσαρμοστική υπεροχή στους φορείς τους, στους πληθυσμούς και τα είδη, σε σχέση πάντα με τις επικρατούσες περιβαλλοντικές συνθήκες. Με τον τρόπο αυτόν δημιουργήθηκε σε μερικές ομάδες μια τάση παράτασης της εμβρυϊκής περιόδου, διαδικασία που οδήγησε τελικά στην ανάπτυξη του πλακούντα. Πιθανολογείται ότι η εμφάνιση του σημαντικού αυτού χαρακτηριστικού πρέπει να έγινε κατά τη διάρκεια του Κρητιδικού (181-135 εκατ. χρόνια πριν) κάπου στην Ασία.

Τα θηλαστικά λοιπόν δεν γεννούσαν αβγά σαν τα ερπετά, αλλά η μητέρα κρατούσε το έμβρυο μέσα στο ίδιο της το σώμα όπου μεγάλωνε και αναπτυσσόταν· και το μικρό θηλαστικό γεννιόταν «έτοιμο». H «διαμόρφωση» αυτή των θηλαστικών επέφερε μεταβολή και στη συμπεριφορά τους, καθώς ήταν απαραίτητη η προστασία του νεογέννητου κατά την αρχική φάση της ζωής του. H σχέση αυτή οδήγησε στην ανάπτυξη συναισθηματικών δεσμών και καλλιέργησε το πλαίσιο στο οποίο βασίστηκε και η ανάπτυξη της κοινωνικότητας των θηλαστικών.

Στην αρχή τα θηλαστικά ήταν μικρά, ζωηρά και γρήγορα ζώα, πιο τέλεια από τα μεγάλα και βαριά ερπετά· όλος ο καινούργιος «εξοπλισμός» που προαναφέραμε τους προσέδιδε πιο πολλή ελευθερία από τα υπάρχοντα άλλα ζώα. Δεν ήταν όμως βολεμένα για 100 εκατ. χρόνια μέσα στα έλη με τη «γούνα» που είχαν· και γι' αυτό αργότερα τα εγκατέλειψαν, μόλις πέρασε ο τρόμος των ερπετών, ο αιώνας της παντοδυναμίας των ερπετών· δεν είχε τότε τρομερά λιοντάρια και άγριες τίγρεις ούτε επικίνδυνους λύκους και παιχνιδιάρικους σκύλους. Μερικά από τα θηλαστικά εκείνα ήταν πολύ περίεργα πλάσματα.

Στην Αυστραλία λ.χ., μια χώρα για πολλά εκατομμύρια χρόνια γεωλογικά απομονωμένη, υπάρχουν ακόμη τέτοια περίεργα θηλαστικά, όπως ο ορνιθόρυγχος και ο αγκαθωτός μυρμηγκοφάγος, δύο πρωτόγονα θηλαστικά που είναι σωστά ερπετοθηλαστικά, διότι έχουν τρίχες σαν τις γάτες και τους σκύλους αλλά γεννούν αβγά με τσόφλι σαν το φίδι και τη χελώνα. Κάτι ανάλογο ισχύει και με τα μαρσιποφόρα θηλαστικά, όπως το καγκουρό, ο βομπάτης, το κοάλα στην Αυστραλία και ο δίδελφης στις ΗΠΑ. Τα πρώιμα μαρσιποφόρα θηλαστικά άφησαν νωρίς, σε όλα τα μέρη του κόσμου, ελεύθερο τον δρόμο στα πιο επιτυχημένα ξαδέλφια τους και με το κλείσιμο του Κρητιδικού τα πλακουντοφόρα θηλαστικά υπέστησαν εξελικτική διάσπαση που οδήγησε στα πρωτεύοντα.

Ένα ακόμη βήμα λοιπόν προς την ελευθερία της ζωής, η προέλευση των θηλαστικών. Πόσο όμως κατανοούμε την πανάκριβη κατάκτηση της ελευθερίας της ζωής που σήμερα την παζαρεύουμε για ασήμαντα πράγματα; Και πόση ευθύνη έχουν εκείνοι που δέχονται την κακοδιαχείριση του περιβάλλοντος και του αφανισμού ειδών, τη διαπραγμάτευση της ελευθερίας ατόμων και λαών; Στο όνομα της ελευθερίας δεν χειραγωγούμε, δεν υποσχόμαστε, δεν ψηφοθηρούμε και δεν ψευδόμαστε; Ελευθερία όμως είναι η αλήθεια και η ειλικρίνεια, ελευθερία είναι η αξιοπρέπεια, η παιδεία, οι αξίες. Πόσοι είμαστε στ' αλήθεια ελεύθεροι;

Εφημερίδα "ΤΟ ΒΗΜΑ"
του κ. Σ. N. Αλαχιώτη,
καθηγητή Γενετικής στο Πανεπιστήμιο Πατρών
21 Μαρτίου 2004