Δαρβίνος ο Ισχυρογνώμων
Ένας εναντίον όλων - Ο φυσιοδίφης που, καίτοι συντηρητικός, δημιούργησε σκάνδαλο αμφισβητώντας τη θεϊκή υπόσταση του ανθρώπου.
Είναι ένα πολύ μεγάλο σπίτι στην αγγλική εξοχή, στο Κεντ. Ήδη από το χώρο στάθμευσης των αυτοκινήτων υποδέχεται τον επισκέπτη μια φωτογραφία του δασκάλου, με τη μακριά γενειάδα, το μεγάλο κούτελο και τα γλυκά μάτια κάτω από τα πυκνά του φρύδια. Με έναν παράξενο τρόπο η εικόνα του νεαρού Κάρολου Δαρβίνου, του ψηλού, αδύνατου και μάλλον όμορφου αγοριού, δεν είναι καθόλου γνωστή. Στην αιωνιότητα επικράτησε η εικόνα του γενειοφόρου γέροντα. Σαν η εξέλιξη των ειδών να έχει γίνει δόγμα και ο εμπνευστής της "πατέρας" παντοκράτορας" των σοφών. Στο Down House έζησε ο Δαρβίνος για σαράντα χρόνια, εκεί γεννήθηκαν τα δέκα παιδιά του, εκεί συνέλαβε τη θεωρία που εκατόν πενήντα χρόνια μετά τη διατύπωσή της εξακολουθεί να πυροδοτεί ένθερμες συζητήσεις.
Το βιβλίο "Η Καταγωγή των Ειδών" κυκλοφόρησε στις 24 Νοεμβρίου του 1859 και δημιούργησε σκάνδαλο που όμοιό του δεν είχε υπάρξει. Παρ΄ότι στην αρχή ο σοφός άνδρας αναφέρεται μόνο στον άνθρωπο και στον πίθηκο, κανείς δεν έχει αμφιβολία για τη θεωρία. Υποστηρίζοντας ότι όλα τα είδη έχουν προέλθει από έναν κοινό πρόγονο μέσα από μια διαδικασία φυσικής επιλογής που εξαφανίζει τα λιγότερο προσαρμοσμένα ο Δαρβίνος προσκρούει, όχι μόνο στην πίστη, αλλά και στον ανθρωπομορφισμό. Έγινε, πάντως, γνωστός μέσα σε μία νύχτα: η πρώτη έκδοση, τυπωμένη σε 1.250 αντίτυπα, εξαντλήθηκε μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο και ο Δαρβίνος παρουσιάστηκε στις εφημερίδες με σκίτσα που τον παρουσίαζαν με... ουρά.
Η πιο θεαματική αντιπαράθεση απόψεων σε ακροατήριο έγινε στην Οξφόρδη τον Ιούνιο του 1860. Από τη μία πλευρά ήταν οι υποστηρικτές του σοφού, μεταξύ των οποίων και ο ζωολόγος Τόμας Χάξλεϊ, τον οποίον αποκαλούσαν "το μπουλντόγκ του Δαρβίνου" και από την άλλη πλευρά ήταν ο επίσκοπος της Οξφόρδης Σαμ Γουίλμπερφορς. Στη γνωστή στιχομυθία ο επίσκοπος ρωτά τον ζωολόγο αν η καταγωγή του από πίθηκο κρατάει από το γένος του παππού ή της γιαγιάς του. Πήρε τη γνωστή απάντηση: "Καλύτερα να κατάγομαι από πίθηκο, παρά από ηλίθιο".
Από την αρχαιότητα η τελειότητα της φύσης αποτελούσε απόδειξη για την ύπαρξη του Θεού. Με τη θεωρία του Δαρβίνου αμφισβητείται η Θεία Πρόνοια. Ούτε λίγο ούτε πολύ, η θρησκεία αντικαθίσταται από την επιστήμη και η διανόηση αναστατώνεται. Ο Ζαν-Ανρί Φαμπρ, ο αποκαλούμενος "Βιργίλιος των εντόμων", θα επιχειρήσει να καταρρίψει τη θεωρία του Δαρβίνου υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για απλή "πνευματική άσκηση". Άλλοι θα την υποστηρίξουν ψυχή τε και σώματι, όπως ο Χάξλεϊ, όπως ο βοτανολόγος Τζόζεφ Χούκερ και πολλοί άλλοι. Γιατί ο πόλεμος των πιθήκων" δε θα σταματήσει ποτέ. Το 1925, στις ΗΠΑ, στο Τενεσί, απαγορεύθηκε "η διδασκαλία οποιασδήποτε θεωρίας αμφισβητεί τη θεϊκή υπόσταση του ανθρώπου".
Οι καταδιώκτες της εξελικτικής θεωρίας δεν σταμάτησαν ποτέ τον αγώνα, με γνωστότερη τη δίκη που έγινε γνωστή ως "Monkey Trial": η αγωγή κατά των επιστημόνων απερρίφθη ως τύποις αβάσιμη. Το αποτέλεσμα ήταν να ψηφιστούν πολύ αυστηρότερα νομοσχέδια - με πιο πρόσφατο αυτό του Κάνσας, τον Αύγουστο του 1999. Παρά το γεγονός ότι το Βατικανό δήλωσε το 1996 ότι η εξελικτική θεωρία "δεν είναι κάτι παραπάνω από μια υπόθεση", τα προτεσταντικά λόμπι δεν θα σταματήσουν ποτέ τον αγώνα τους κατά των δαρβινιστών.
Ενώ η θεωρία του σηκώνει θύελλες ο Δαρβίνος διάγει οικογενειακό βίο, στο ήσυχο Down House, το οποίο δεν εγκαταλείπει για κανέναν λόγο - άλλωστε, οι δημόσιες συζητήσεις του προκαλούν φρίκη. Τρώγει με συγκεκριμένο πρόγραμμα, διαβάζει και εργάζεται με ωράριο, στοχάζεται μάλιστα πάντοτε την ίδια ώρα: από τις 12 ως τη 1, στη διάρκεια του περιπάτου στον κήπο, σε διαδρομή πάντα από το ίδιο μονοπάτι, με το μπαστούνι του και τον σκύλο του. Στο ισόγειο του σπιτιού (το οποίο σήμερα έχει αποκατασταθεί πλήρως) υπάρχουν άβολα βικτωριανά έπιπλα. Στο παραφορτωμένο γραφείο με τις σκονισμένες συλλογές, δεσπόζει η πολυθρόνα του φυσιοδίφη, η οποία είχε τοποθετηθεί σε τέτοιο σημείο ώστε να μπορεί, όταν εργάζεται εκεί, να ελέγχει την πιθανή προσέλευση ενός επισκέπτη μέσα από τον καθρέφτη που ήταν τοποθετημένος ανάμεσα σε δύο παράθυρα. Δεν υπάρχει τίποτε μοντέρνο στο διάκοσμο. Καθώς περιφερόμαστε στον προσωπικό του χώρο δε φεύγει από το μυαλό μας η απορία: πως ένα τόσο συντηρητικό άτομο κατάφερε να διατυπώσει μια τόσο επαναστατική θεωρία;
Διαβάζοντας τη βιογραφία του το ερώτημα παραμένει. Γιατί ο Κάρολος Δαρβίνος είναι τα πάντα εκτός από επαναστάτης. Γνήσιο προϊόν της υψηλής επαρχιακής μπουρζουαζίας, σεβόταν τον πατέρα του, διάσημο γιατρό, αλλά και γιο γιατρού. Η οικογενειακή παράδοση στην Ιατρική δεν συνεχίζεται γιατί ο Κάρολος φοβάται το αίμα, δεν έχει και πολλή όρεξη για σπουδές, καθώς προτιμά να αφιερώνει τον χρόνο του στο κυνήγι της μπεκάτσας και στη συλλογή κολεόπτερων.
Λατρεύει τη φύση, πάντα την παρατηρούσε μεθοδικά, αλλά αυτό ήταν μάλλον επιλήψιμο για το περιβάλλον του. "Το μόνο που σε νοιάζει είναι το κυνήγι, τα σκυλιά και τα ποντίκια, θα γίνεις η ντροπή της οικογένειας" του είπε μια ημέρα ο πατέρας του, που είχε ύψος ένα και ενενήντα. Έτσι ο Κάρολος αποφασίζει να γίνει πάστορας και αρχίζει κλασικές σπουδές στην Οξφόρδη. Εκεί συναντά την τύχη του, στο πρόσωπο του καθηγητή της Βοτανικής Χένσλοου, του οποίου το μάθημα είναι το μόνο που παρακολουθεί τακτικά. Από θαυμασμό για τον μέντορά του αρχίζει να ασχολείται και με τη Γεωλογία.
Ο Χένσλοου δίνει στο Δαρβίνο την ευκαιρία της ζωής του. Στις 24 Αυγούστου του 1831 του προτείνει να κάνει ένα μεγάλο ταξίδι με το Μπιγκλ, το καράβι του καπετάνιου Φιτζ-Ρόι. Τον επιλέγει περισσότερο για το αβρό χαρακτήρα του (ο καπετάνιος είναι αρκετά δύστροπος) και λιγότερο για τις γνώσεις του. Ο Χένσλοου του έγραψε: "Δεν σας θεωρώ ολοκληρωμένο φυσιοδίφη, αλλά είστε ικανός να περισυλλέξετε ό,τι είναι άξιο καταγραφής". Ο πατέρας του Δαρβίνου προβάλλει αντιρρήσεις, αλλά με τη μεσολάβηση του θείου του τελικά δόθηκε η άδεια να φύγει. Στις 21 Δεκεμβρίου του 1831 σηκώνεται η άγκυρα του Μπινγκλ για να ξεκινήσει ο γύρος του κόσμου που διήρκεσε πέντε χρόνια. Το ταξίδι είναι δύσκολο. Όλοι μιλούν για μια "οδύσσεια", αλλά οι εμπειρίες που απεκόμισε ο Δαρβίνος είναι ζηλευτές για κάθε επιστήμονα: συναντά Αβορίγινες της Αυστραλίας, ανακαλύπτει νέα είδη χελώνας σε καθένα από τα νησιά Γκαλαπάγκος, μπαίνει στα θαυμαστά τροπικά δάση. Στο τέλος της διαδρομής ο μαθητευόμενος φυσιοδίφης είχε μετατραπεί σε σοφό συλλέκτη.
|
|
|
Στις
24 Αυγούστου του 1831 ο Χένσλοου προτείνει στο Δαρβίνο να κάνει
ένα μεγάλο ταξίδι με το Μπιγκλ, το καράβι του καπετάνιου Φιτζ-Ρόι...
|
1744-1829Η αλήθεια είναι λίγο πιο περίπλοκη: πράγματι, ο νεαρός επέστρεψε πιο ώριμος από το ταξίδι - και με ένα πυρετό που δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Πράγματι, συγκέντρωσε θαυμαστά είδη που θα του χρησίμευαν να ξεκινήσει έρευνες. Ωστόσο, η ιδέα της "Καταγωγής των Ειδών" δεν του ήρθε στο κατάστρωμα του Μπιγκλ. Αυτή ήλθε με την επεξεργασία των σημειώσεων που είχε κρατήσει στη διάρκεια του ταξιδιού. Η ιδέα της εξέλιξης των ειδών έχει διατυπωθεί ξανά. Ήδη ο Ζαν Λαμάρκ τη διετύπωσε το 1809, ενώ ο παππούς του Δαρβίνου είχε εκδώσει μια "Ζωολογία", περισσότερο ποιητική παρά επιστημονική. Από αυτές τις θεωρίες λείπει το απαραίτητο. Ο μηχανισμός που θα εξηγούσε τη μεταμόρφωση από το ένα είδος στο άλλο. Ο Κάρολος Δαρβίνος θα το ανακαλύψει. Η φύση λειτουργεί όπως οι εκτροφείς των ζώων, με συστηματική επιλογή, υποστηρίζει. Πρόκειται για μια μάχη ζωής, που σε κάθε γενιά, επιτρέπει στους δυνατούς να υπερισχύσουν των αδυνάτων.
 |
|
Στις
21 Δεκεμβρίου του 1831 σηκώνεται η άγκυρα του Μπιγκλ για να ξεκινήσει
ο γύρος του κόσμου που διήρκεσε πέντε χρόνια...
|
Όταν συνέλαβε τη θεωρία του ο Δαρβίνος δεν το είπε σε κανέναν. Μάζεψε ένα βουνό από ντοκουμέντα για περισσότερα από είκοσι χρόνια, τα οποία προέρχονταν κυρίως από την παρατήρηση. Μάζεψε πληροφορίες για τα ταχυδρομικά περιστέρια, για την αίσθηση προσανατολισμού των μελισσών, για τις συνήθειες των γατιών. Δεν δημοσίευσε ούτε γραμμή από τις σκέψεις του. Το 1839 νυμφέυεται την εξαδέλφη του Έμα, η οποία θεωρείται μεγαλούτσικη εκείνη την εποχή - είναι τριάντα ετών. Είναι όμως καλλιεργημένη, φρόνιμη και έχει εισοδήματα τα οποία προστίθενται σε εκείνα του Δαρβίνου και του επιτρέπουν να ζει χωρίς να ασκεί κάποιο επάγγελμα. Το 1842 συντάσσει ένα σκαρίφημα της θεωρίας του και κρύβει τα χειρόγραφα, καλού κακού, κάτω από τη σκάλα, μαζί με τις ρακέτες του τένις και τα μπαστούνια του κρίκετ. Δεν βιάζεται. Θέλει να συγκεντρώσει όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία, με τη μεθοδικότητα που τον διέκρινε από παιδί , τότε που έκανε συλλογή εντόμων.
Μια σύμπτωση ταράζει τον Δαρβίνο το 1858. Ένας νεαρός φυσιοδίφης, ο Άλφρεντ Ράσελ Γουάλας, του στέλνει ένα σημείωμα στο οποίο αναπτύσσει θεωρία ίδια με τη δική του. Τον κλονίζει πραγματικά. Θίγεται, αλλά ταυτόχρονα τον πιάνει η μανία του ανταγωνισμού. Πείθεται τελικά από τους φίλους του να εκδώσει το βιβλίο του. Γράφει τις 500 σελίδες της "Καταγωγής των Ειδών" μέσα σε έναν χρόνο: είναι ένα κείμενο κατανοητό, με εικόνες, απολύτως προσωπικό. Έχει τα συστατικά της επιτυχίας. Πράγματι, κερδίζει το κοινό. Ο Δαρβίνος, όμως, κλείνεται στο σπίτι του αρνούμενος να λάβει μέρος σε δημόσιες συζητήσεις. Αποδεικνύει ότι οι διάνοιες μπορούν να είναι ταπεινές και εκκεντρικές ταυτόχρονα.
Είναι απλός, ευπροσήγορος, ευαίσθητος στην κριτική και στους επαίνους, ενδιαφέρεται πολύ για την απήχηση των ιδεών του, όχι από ματαιοδοξία αλλά από τη διάθεση να πείσει. Στην αυτοβιογραφία του, που έγραψε το 1876, έξι χρόνια πριν από το θάνατό του, αναγνωρίζει στον εαυτό του την υπομονή και τη μεθοδικότητα.
Δεν ισχυρίζεται πουθενά ότι είναι ευφυής. Γράφει: "Δεδομένης της μετριότητας των δυνατοτήτων μου, είναι εκπληκτικό το ότι κατάφερα να επηρεάσω τόσο πολύ τους επιστήμονες". Αν, λοιπόν, η θεωρία του ακόμη απασχολεί την επιστημονική κοινότητα, αυτό οφείλεται στη μεθοδικότητά του. Αν δεν ήταν τόσο λεπτομερής, ίσως δεν θα είχε επιβιώσει των επικρίσεων.Εφημερίδα "ΤΟ ΒΗΜΑ"
Le Monde - Veronique Maurus
15 Αυγούστου 2003 - Προσαρμογή από το ΚΠΕ Καστοριάς
Εικόνες:
Charles Darwin: www1.umn.edu/scitech/4455/ - Προσαρμογή από το ΚΠΕ Καστοριάς
Beagle: pages.britishlibrary.net/charles.darwin3/ darwin_bio.htm
Jean-Baptiste de Lamarck: www.npwrc.usgs.gov/resource/ 1998/agate/pale.htm
Χάρτης: www.nhm.ac.uk/darwincentre/ insite/english/A53.html
Alfred Russel Wallace: www.strangescience.net/ wallace.htm
 |
|
 |